Als een bekende hunkering zich aandient

Ik ben de mooie klassieker Oorlog en vrede van Leo Tolstoj aan het lezen. Opeens duikt dan zijn naam op allerlei plekken op.

Zo lees ik een anekdote over hem in De kracht van wilskracht van Kelly McGonigal. De jonge Leo Tolstoj wordt door zijn broer in de hoek van de kamer gezet. Hij mag er pas uit komen, krijgt hij te horen, als hij niet meer aan een witte beer denkt. Lange tijd later komt de broer weer terug in de ruimte en stelt tot zijn grote verbazing vast dat Leo nog steeds verstard in de hoek zit. Hij kan de gedachte aan een witte beer blijkbaar niet meer loslaten.

Bijna allemaal kennen we dit effect. Als we ergens niet aan mogen denken, denken we er juist aan. Het is onmogelijk voor ons om zo’n gedachte moedwillig uit ons brein te wissen. Als je ooit een NLP-cursus hebt gedaan, dan herken je dat dit één van de eerste weetjes is waarmee ze je om de oren slaan. ‘Niet’ is een woord waar onze hersenen slecht raad mee weten.

Ironic rebound

‘Ach’, zul je misschien zeggen, ‘leuk om te weten, maar het is allemaal vrij onschadelijk.’ Dat wordt echter anders als je het boemerangeffect dat erachter schuilt, leert kennen. De Harvard-psycholoog Daniel Wegner heeft het ontdekt en een naam gegeven: Ironic rebound.

Ironic rebound treedt op als je een gedachte of gevoel probeert te onderdrukken. Je kent het wel: als je je vast hebt voorgenomen om geen blunders te maken op een sollicitatie, zeg je juist de verkeerde dingen. Of: als je jezelf hebt ingeprent dat de presentatie die je gaat geven niet mag mislukken want er hangt te veel voor je van af, sta je juist te hakkelen op het podium.

Verslaving en gewoonte

Ironic rebound kan ons leven ook op een andere manier danig verstoren. Stel je hebt je ten doel gesteld om te stoppen met roken. Alles gaat goed, de eerste uren. Je bent namelijk zo slim geweest om afleiding te zoeken. Je hebt een intensief klusje gedaan: de IKEA-kast in elkaar geknutseld die al een paar dagen stond te wachten. Een uur of wat heb je niets anders aan je hoofd gehad dan schroeven en planken.

Maar nu ben je klaar. Tijd voor een bakkie. En ja hoor, daar komt het verlangen naar een sigaret. ‘Niks aan de hand’, denk je nog, ‘ik duw hem weg, die behoefte.’ Maar naarmate jij duwt en duwt, dringt het beeld van die sigaret zich steeds heftiger op. Je ruikt hem al, je proeft hem al. Je denkt: ‘Nee, ik wil stoppen!’ Maar plots zit je daar jezelf te betrappen. Je blaast een pluim rook, en het is niet van de inspanning die de IKEA-kast van je vroeg.

Zo gaat het met vele verslavingen en gewoonten. We nemen ons nog zo voor om te gaan veranderen, en dan onwillekeurig komt ergens de herinnering aan de verboden vrucht. Dan start de kwelling. We prenten ons met alle macht in: ‘Nee, dit mag niet!’ We proberen de gedachte te vergeten, hetgeen onmogelijk nog lukt. En voor we het onszelf goed en wel realiseren, zijn we al voor de bijl gegaan.

Maar wat kunnen we doen?

Afleiding zoeken in IKEA-kasten. Of, en da’s misschien een beter idee, een stukje verder lezen.

Angst

Er zit een cognitieve bias in ons brein die ons danig parten speelt. Een gedachte waarvan we merken dat die steeds op de voorgrond treedt, beschouwen we makkelijk als waar. Want waarom zou die gedachte zich anders zo opdringen? Dit is een logica die uiteraard geen hout snijdt, maar toch aanvaarden we haar als kloppend.

Hier komen we op een ander schadelijk effect van ironic rebound. Gevoelens van angst, maar ook andere emoties, bijvoorbeeld jaloezie en boosheid, worden erdoor versterkt (in Oorlog en vrede overkomt het de hoofdpersonen aan de lopende band).

Stel jij hebt die vrees voor presenteren waar we het net even over hadden. Door te trachten die vrees steeds weg te drukken, roep je bij voortduring alleen maar het angstbeeld in je op: jij hakkelend voor een volle zaal, zoekend naar je woorden, bang dat het gaat mislukken, bang dat je dit helemaal niet kunt. Dat beeld komt maar terug en terug in je hoofd. Het is als een overtuiging die steeds sterker wordt. ‘Dit moet wel kloppen’, denk je, ‘ik kan dit inderdaad ook niet.’ Het effect? Als het eenmaal zover is, kom je op met een bonkend hart en een hoofd vol foute beelden. Het resultaat laat zich natuurlijk eenvoudig raden.

Een remedie

Relax, er is een oplossing. Die heet: laat de teugels vieren.

Het hele probleem zit hem in de krampachtigheid waarmee we bezig zijn. We moeten iets onderdrukken waar we per se niet aan mogen denken. Prompt krijgen we het niet meer uit ons hoofd.

Er gebeurt echter iets wonderlijks als we ons de vrijheid gunnen om er juist wel aan te denken. Het klinkt misschien ongelofelijk, maar dan denken we er juist minder aan. Dit heeft te maken met een bepaalde eigenschap van een effect dat we priming noemen. Priming is het oproepen van associaties door de confrontatie met een bepaald woord of beeld. Ben je bijvoorbeeld een roker en zie je een sigaret, dan krijg je er direct zin in.

Priming wordt veel gebruikt in reclameboodschappen. Het is simpel en zeer effectief in te zetten. Maar uit hersenonderzoek blijkt ook dat die effectiviteit afneemt, zodra proefpersonen een gedachte die ze proberen te onderdrukken, mogen uiten (Kelly McGonigal, De kracht van wilskracht). Juist deze eigenschap van priming kunnen we fantastisch gebruiken bij het controle krijgen over ongewenste gedachten. Want feitelijk zegt ze: als je aan een bepaald beeld mag denken, zul je er minder snel de ‘verboden’ associaties bij oproepen.

De volgende situatie maakt dat begrijpelijker:

Stel je voor dat die roker van hierboven geen plannen heeft om te stoppen, dan krijgt hij weliswaar zin in een sigaret bij het beeld van een sigaret, maar dat betekent nog niet dat hij er direct een opsteekt. Hij kan dat immers altijd nog doen, op ieder gewenst moment. Er is niets dat hem daarin tegenhoudt. Hij voelt geen enkele druk.

Maar heeft diezelfde roker juist wel plannen om te stoppen, dan associeert hij het beeld van de sigaret direct ook met het ‘verbod’ om die sigaret op te steken. Hij ziet zichzelf roken, en bam, hij zit gevangen in de cirkel van verlangen.

Zodra iets mag, wordt het dus vanzelf minder aantrekkelijk. Daar kunnen we iets mee in de strijd tegen onze ongewenste gedachten: als je van het roken af wilt komen, mág je aan het roken denken; als je van je angst af wilt komen, mág je aan je angst denken.

Hoe werkt dat dan?

Hunkering verdwijnt altijd, net zoals angst altijd verdwijnt. De gedachten die eraan ten grondslag liggen komen op, maar ebben ook vanzelf weer weg. Net als de bijbehorende gevoelens. Daarvoor hoef je helemaal niet aan de hunkering of angst toe te geven; je hebt er geen sigaret of een smoes om onder je presentatie uit te kunnen komen, voor nodig.

Dit is een belangrijk, want geruststellend, stukje kennis. Het zal je helpen om je emotie recht in de ogen te durven kijken. Dat komt van pas bij de spannende methode die ik hieronder beschrijf:

Als je een volgende keer hunkering voelt of angst, of een andere emotie – jaloezie, boosheid – die je regelmatig dwarszit, verzet je dan eens niet, maar ga er anders mee om. Probeer niet de emotie buiten te sluiten, maar laat haar binnen. Kijk vervolgens eens goed naar wat je denkt. Klinkt dat bekend? Is het weer hetzelfde liedje? Bevestig dat voor jezelf: ‘Hée, ik ken jou. Welkom. Goed hoor, je mag er zijn, even je ding doen.’

Voel nu wat er in je gebeurt. Waar zit de emotie? Je hoofd, je buik, keel, borststreek? Wat voel je precies? Druk, onrust, spanning, rommelt het? Analyseer tot in detail. Vervolgens ga je naar je ademhaling. Rustig, heel natuurlijk.

In veel gevallen zul je nu merken dat de emotie en de gedachte als vanzelf vertrekken. Is dat nog niet direct het geval, blijf dan nog even bij je ademhaling. Adem rustig in en uit. Stel je voor dat elke uitgaande ademtocht een paar flarden meeneemt van wat jij denkt en voelt. Alsof het mist is. Langzaam lost die op. Na een paar ademtochten ben je vrij van de emotie en gedachte. Forceer niets, duw niets, laat het gewoon gebeuren.

Een geruststellend signaal

Het mooie aan deze methode is dat je niet meer vlucht. Alles mag er gewoon zijn. Je aanvaardt de gedachte, maar volgt ze niet op. Je doet er helemaal niets mee. Je staat er alleen even bij stil en ‘maakt een praatje’, als met een oude bekende die voorbij loopt. Je koppelt de gedachte daardoor als het ware los van jou.

Deze methode werkt mede zo goed doordat je via je rustige, geconcentreerde ademhaling het hartritme gunstig beïnvloedt. Daarop stuurt het parasympathische zenuwstelsel automatisch een geruststellend signaal naar het angst- en gevoelscentrum van je hersenen. Daar begrijpt ‘men’: ‘Alles is oké’, en jij krijgt vervolgens je ontspannenheid en kalmte terug (Uw brein als medicijn, David Servan-Schreiber).

Werkt op lange termijn

Ervaar het. Pas de methode toe. Blijf dat vooral consequent doen in situaties waarvan je weet dat ze telkens weer dezelfde ontregelende gedachten en emoties bij je oproepen.

Voel je regelmatig angst om je mail te openen? Kun je de verleiding van de geopende koekjestrommel niet weerstaan? Stel je een telefoongesprek nogal makkelijk uit, bang dat het niet goed zal verlopen? Je zult merken dat de beelden die deze situaties bij je oproepen snel hun grip op jou verliezen. Uiteindelijk komt er zelfs een moment dat je je realiseert dat ze zich al een tijdje helemaal niet meer hebben laten zien.

Hoe Leo Tolstoj het tenslotte heeft opgelost, weet ik niet. Hij is gelukkig nog wel uit de hoek gekomen om zijn fantastische verhalen te schrijven. Verhalen waarin menselijke emoties als angst, hunkering, boosheid en jaloezie met al hun boemerangeffecten steevast de hoofdrollen spelen.

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat ze hun leven kunnen vormgeven op een manier die bij hen past en die hen gelukkig maakt.'

2 comments… add one
  • wilma 19 okt 2016, 11:42

    Stan, wat een mooi stuk. Angst is een killer in ieders leven, voor de een wat meer dan voor de ander. Herkenning. En dank voor de nuttige tips. Zelf heb ik het als volgt aangepakt toen ik dreigde kopje onder te gaan in mijn eigen angsten: http://wilma.xferion.nl/angst-erdoor-heen-omheen-ook-onweer/

    Hartelijke groet,
    Wilma.

    • Stan Lenssen 19 okt 2016, 14:54

      Dank je wel voor je bijdrage Wilma. Het beschrijft prachtig beeldend hoe dat nou eigenlijk werkt, ‘Erdoorheen gaan.’
      Groeten,
      Stan

Leave a Comment

Privacyverklaring