De fictie van de vrije wil

In de zeventiger jaren van de vorige eeuw doet neurofysioloog Benjamin Libet een ongehoorde ontdekking.

In verschillende experimenten, die hij samen met andere onderzoekers uitvoert, maakt hij zichtbaar dat de vrije beslissingen waar wij mensen ons zo graag op voorstaan helemaal niet bestaan! Een besluit of een handeling blijkt in onze hersenen al een halve seconde gaande, voordat wij ons er bewust van worden.

Libet schrikt zo van zijn eigen ontdekking dat hij zich verantwoordt in de volgende genoegdoening: ‘Maar we kunnen altijd nog een veto uitspreken over onze onbewuste besluiten, zodra we ze ons bewust worden.’ Vrije wil met terugwerkende kracht.

Libet is bang dat hij de wereld over zich heen krijgt. De vrije wil bestaat niet! Wat een ongelofelijke controverse! En hij krijgt gelijk. De wereld valt over hem heen.

Een typisch geval van ‘shoot the messenger’. Want later, in vele nieuwe experimenten en onderzoeken van anderen, worden Libets bevindingen bevestigd en zelfs versterkt. Libets genoegdoening was helemaal nergens voor nodig en zelfs zeer dubieus. Want, heel eerlijk, een veto over onze besluiten achteraf, dat wordt dan toch ook gewoon in ons onbewuste voorgekookt?

We hebben het te accepteren: de vrije wil is een illusie!

De onbewuste wil

Het is misschien zuur, maar het is niet anders: elk mens is een onmondig subsysteem van het grote universum. Wij hebben geen vrije wil; onze wil is een Onbewuste Wil (zo genoemd door de Amerikaanse psycholoog Harvard Dan Wegner).

Die onbewuste wil neemt razendsnel beslissingen op basis van wat zich voordoet in de omgeving. De mens als een soort robot dus, maar dan wel een ongekend slimme. Deze robot beschikt over een besturingssysteem dat zichzelf continue vormt en ontwikkelt: het neuroplastische brein. Het leert van de prikkels die het ervaart en past zich voortdurend aan aan zijn omgeving.

Een robot. Daar was in de tijd van Darwin nog geen sprake van. Toch, zo lees ik in Wij zijn ons brein van Dick Swaab, noemde Darwin in 1838 al de vrije wil bij de mens een illusie. Mensen analyseren hun motieven namelijk zelden en handelen doorgaans instinctief, zo redeneerde Darwin. Ook onze eigen grote filosoof Spinoza concludeerde al in het pre-robottijdperk van de Nederlandse Gouden Eeuw in zijn Ethica 3 dat de vrije wil niet bestaat.

Zijn wij dan een product van door het universum geïnitieerde artificiële intelligentie?

Een intrigerende vraag. Zeker wanneer je haar plaatst tegen het licht van de gevaren die velen toedichten aan een verdere ontwikkeling van de door mensen bedachte AI. Je mag hier zelf een antwoord geven. Ik geloof niet dat er een goed of een fout is. De prettige suggestie die ik hier wel wil doen, is dat AI nooit écht gevaarlijk worden kan zolang de vrije wil niet bestaat. Zij zal onder die conditie het grote systeem nooit kunnen ontstijgen.

Een filosofisch randje

Die hele discussie rond de vrije wil is al millennia lang gaande. Noemde ik net Darwin en Spinoza, ook Plato betoogde vurig dat mensen zichzelf lang niet altijd met hun bewustzijn aansturen en dat dus de vrije wil zeer twijfelachtig is. En dan zitten we toch in een ver verleden, rond zo’n 400 voor Christus.

De vrije wil bestaat niet. Wetenschappelijk bevestigd en boven alle twijfel verheven, heeft de stelling toch ook een filosofisch randje. Het is maar moeilijk te aanvaarden. Libet ondervond dat welhaast aan den lijve toen de wereld over hem heen viel. Door zijn veto-theorie deed hij een verwoede poging de weerstand te temperen. Feitelijk haalde hij slechts zijn eigen onderzoek onderuit, en wakkerde vervolgens de discussie nog even lekker aan.

Toch, in al die turbulentie van het maar niet willen accepteren, lijken door de tijden heen de ontkenners van de vrije wil, met name in intellectuele kring, de overhand te hebben. Ap Dijksterhuis voert in Op naar geluk Einstein en Schopenhauer als typische representanten van de ontkenning op.

Einstein beredeneert het kort en krachtig:

Elke gebeurtenis heeft een oorzaak, en die oorzaak heeft ook weer een oorzaak, en die ook weer en dat gaat zo maar door. Alles in het heelal wordt bepaald door een paar fundamentele natuurwetten. Een vrije wil zou betekenen dat wij mensen, met dat bewustzijn van ons, de uitzondering op de regel vormen. Dat is buitengewoon ongeloofwaardig.

Schopenhauer heeft nog minder woorden nodig om de vrije wil onderuit te halen:

Je kunt doen wat je wilt, maar je kunt niet willen wat je wilt.

Feitelijk is er één wet die regeert. Dat is de wet van behoud van alles. Of, zoals in het boekje Ho’oponopono zo mooi verwoord wordt: ‘Alles wat er ooit was, is er nog steeds, alleen in een andere vorm.’

Onder het gesternte van zo’n wet is er geen ruimte voor een vrije wil. Jammer, maar er is niets anders van te maken. We denken dat we volledig zelf beslissen bij alles wat we doen. Maar feitelijk leven we maar raak. We hebben niets zelf in de hand, ‘het’ heeft ons in de hand.

Nou ja, dat is nu ook weer niet helemaal waar. Ik heb het er zo nog wel even over.

Het podiummodel

De Oostenrijkse psychiater Viktor Frankl zegt in zijn indrukwekkende boek De zin van het bestaan dat we de betekenis van ons bestaan niet verzinnen, maar dat we haar ontdekken. Oh, niet verzinnen maar ontdekken, het gaat dus buiten ons om. Wij zijn de toevallige passant die zich van iets bewust wordt dat er al is.

Bewuste processen zijn altijd (!) het resultaat van onbewuste processen. Feitelijk komt het bewustzijn pas opdraven als ‘de daad’ al gepleegd is. We noemen dat Het Podiummodel (Het slimme onbewuste, Ap Dijksterhuis): het onbewuste doet zo ongeveer alles wat psychologisch van belang is, het bewuste wordt zo af en toe alleen geconfronteerd met het eindpunt.

Het is een verhaal dat zich lastig laat verteren, want in alles wat we doen schenkt ‘het’ ons de suggestie van de vrije wil. Als ik dit schrijf bijvoorbeeld, denk ik steeds: maar ik stippel deze weg toch uit? Elke beslissing om een bepaalde zin te gebruiken, is toch een daad van mijn vrije wil?

Het lijkt zo logisch, maar graaf ik iets dieper dan moet ik eerlijk bekennen dat ik geen idee heb waar mijn woorden hun oorsprong vinden.

Dick Swaab schetst een leuk experiment van die eerder genoemde Harvard Dan Wegner:

Ga eens voor een spiegel staan met je armen op je rug. Vraag een ander vlak achter je te gaan staan en zijn armen onder je oksels te steken. Haal er nog een derde huisgenoot bij en laat die hardop opdrachten uitspreken, gericht aan de persoon achter jou: krab aan je neus, zwaai met je rechterhand, wrijf over je buik. Hardop dus, die opdrachten, dat is belangrijk. Gegarandeerd dat jij de illusie krijgt dat jij degene bent die de bewegingen via jouw wil aanstuurt.

De vrije wil? Het is één groot toneelstuk!

Blijft er nog iets te kiezen?

Zit ik hier als coach nu te verkondigen dat we niets te kiezen hebben? En maak ik dus mijn eigen vak overbodig? Of pleeg ik op zijn minst broodroof op mijn eigen onderneming?

Gelukkig zit het anders. Want, vrije wil of niet, keuze-issues blijven ons leven domineren. Elk levend wezen dat voorzien is van een brein, maakt voortdurend keuzes.

Tijdens dit schrijven, krijg ik het bewijs direct aangereikt. Kijkend naar buiten zie ik een meeuw in haar vlucht. De wind slaat om, ze twijfelt een fractie, net zichtbaar, maar dan maakt ze een keuze: ze past haar vlucht aan, een andere richting op.

De meeuw heeft geen bewustzijn. Zij moet het zonder stellen, net als bijna alle soorten hier op aarde. Er zijn er maar een paar die het (twijfelachtige?) geluk van een bewustzijn mogen smaken. De mens staat in die zeer selecte groep aan de absolute top.

Alle dieren doen het! Keuzes maken heeft niets met bewustzijn te maken, laat staan met het concept vrije wil.

Maar we hebben wel een wil, en die speelt een nadrukkelijke rol in onze keuzes, onze besluiten en ons uiteindelijke handelen. Belangrijk om hier in te zien is dat wil iets anders is dan vrije wil.

Als je een specifiek doel wilt bereiken, dan kun je dat ook doen. Ap Dijksterhuis illustreert dat in Op naar geluk met een eenvoudig voorbeeld:

Als je tijdens het lezen ineens een korte pauze wilt nemen om voor jezelf wat in te schenken, dan kun je dat doen. Het niet hebben van een vrije wil betekent niet dat we geen wil hebben en niet meer kunnen doen wat we willen; het betekent alleen dat we geen controle hebben over waar die wil vandaan komt.

De wil is er wel – daardoor valt er iets te kiezen – maar zijn ontstaan ligt buiten onze macht.

Keuzes blijven ons leven domineren. Omstandigheden hebben nou eenmaal de neiging steeds te veranderen. Daar moeten we iets mee. Ook passief blijven is in dit geval een actie. We kunnen ons op geen enkele wijze aan het grote systeem onttrekken. Einsteins redenering volgend: alleen als we een vrije wil hadden, zou onttrekken een optie zijn.

In de veranderende omstandigheden  zien wij graag dat onze keuzes excellent zijn. Dan maken we de grootste vorderingen, dan naderen we onze doelen, dan voelen we ons senang.

Dat excellente kiezen is exact waar coaching de ondersteunende hand biedt. Bij een vrije wil zou je dat heel goed zelf kunnen. Lucky me, de vrije wil bestaat niet. Juist dat maakt mijn vak zeer nodig.

De finale vraag

Is het ontluisterend, te constateren dat er geen vrije wil is? Oké, het is even slikken, maar maakt het vervolgens iets uit voor ons functioneren hier? Ik denk van niet. Het heeft zelfs iets bemoedigends: de mens die het niet voor het zeggen heeft. Dat slaapt een stuk geruster!

Blijft over die ene, grote vraag:

Wat staat ons dan te doen, waarom zijn we hier?

Is dat nou juist niet typisch een vraag die voortkomt uit het idee dat de vrije wil toch bestaat? Zullen we het gewoon eens anders doen? Gewoon aanvaarden dat we er zijn. Het is omdat het is; we zijn er omdat we er zijn.

Niet meer antwoord wensen dan dat. Geen vragen stellen, maar aan onze plaats als mens zo goed mogelijk invulling geven. Onze rol met verve inkleuren, als een kunstenaar van het leven.

Margrit Irgang zegt in Zen als levenskunst: ‘Een kunstenaar heeft, om zijn metier een leven lang uit te oefenen, hartstocht nodig. Wat we daarom moeten ontwikkelen wanneer we levenskunstenaar willen zijn, is hartstocht voor ons eigen leven.’

Hartstocht lijkt me een mooie reden om er te zijn. Is dat antwoord genoeg?

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Professional Certified Coach en schrijver - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat ze hun leven kunnen vormgeven op een manier die bij hen past en die hen gelukkig maakt.'

6 comments… add one
  • Patricia Gorissen 18 jul 2016, 17:06

    Mooi stuk, Stan! Je graaft diep in uitermate boeiende materie waar ik me ook al een tijdje in verdiep. Als we de invloed van het onbewuste op ons handelen eens zouden onderkennen dan zouden we ons handelen misschien beter kunnen beïnvloeden. Lijkt tegenstrijdig maar zoiets ongeveer?

    Groet,
    Patricia

    • Stan Lenssen 18 jul 2016, 17:27

      Dank je Patricia,

      De invloed van het onderbewuste wordt inderdaad onderschat. De erkenning is echter groeiende. Er is nog een lange weg te gaan, maar onze kennis erover neemt gestaag toe. Gelukkig, want er is een rijkdom te halen over het begrijpen van ons handelen.

      Groet,
      Stan

  • Margje van der Lei 26 jul 2016, 12:17

    Dank je wel Stan voor je artikel. Ik denk er het zelfde over, elke oorzaak heeft een kern, waar daar vanuit weer een nieuwe kern heeft, is gevormd. Hoe ik het omschrijf is dat bij elke kern een vecht en vluchthouding is ontstaan, en elke keer wanneer we in de buurt komen van een ‘pijn’, we weer van onze oorspronkelijke ‘eigen’ ik afwijken.
    Wanneer we meer richten op ‘het verwerken van het verleden’ we meer naar die persoon toegaan en daarbij wordt onthuld wat je specifiek hier te doen hebt op aarde.
    Hoe we reageren wordt geregeerd uit een ervaring waarbij we een gevoel hebben ervaren. Dat gevoel heeft de regie, het unieke overlevingsstrategie van de persoon.
    Daarmee klopt Einstein z’n theorie in mijn ogen.

    • Stan Lenssen 26 jul 2016, 14:55

      Mooi Margje!
      En ja, die Einstein, het was een slimme jongen.
      Warme groet,
      Stan

  • Nelly de Kinkelder 26 jul 2016, 12:27

    Mooi om te lezen. Het geeft (mij) enorme rust, dat je onbewuste automatisch “kiest” en “handelt”. Hoeft een mens zich ook niet meer zo druk te maken. Het komt zoals het komt. Dit vergt wel een hele ander manier van leven, werken, problemen oplossen, een hele omwenteling. Wel lastig om dit “laissez-fair” in de praktijk te brengen, een mooie uitdaging om dagelijks nog bewuster te leven en te werken. Het komt allemaal goed.

    • Stan Lenssen 26 jul 2016, 14:53

      Dag Nelly,

      Dank je wel.
      Ik wil graag een kort moment op jouw reactie ingaan:
      Laissez-fair in de praktijk, betekent naar mijn idee dat we ons nog steeds verbinden en verantwoordelijk voelen voor ons handelen. Zo zit ons wezen in elkaar. Zo blijft alles soepel lopen. Dat heeft Moeder Natuur toch maar mooi bedacht.
      Echter, er verandert één ding: we kunnen makkelijker aanvaarden dat het loopt zoals het loopt, omdat we aanvoelen dat de dingen gaan zoals ze nou eenmaal bedoeld zijn. We kunnen daarom ook veel meer het moment pakken en het niet laten beïnvloeden door een moment dat reeds heeft plaatsgevonden of nog staat te gebeuren. We leven ons dagelijkse leven dus veel bewuster, zoals jij ook al mooi aangeeft. Dat stemt gelukkig. En inderdaad, er is een groot gevoel van vertrouwen, alles komt goed.
      Groeten,
      Stan

Leave a Comment

Privacyverklaring