Een olifant in een stressvolle wereld

Een mooie voorstelling van rust vind ik de gratie en vastberadenheid waarmee een olifant zich voortbeweegt.

Ondanks de grootte en de kracht van het dier, gaat dat met een zachtheid en souplesse die op een grote zelfverzekerdheid en doelgerichtheid duidt.

Het is alsof de olifant volledig zen is.

De olifant laat zich niet haasten. Dat hoeft ook niet, de olifant is er al.

Jakkeren naar resultaat

We leven in een stressvolle wereld. Voortdurend stellen we hoge eisen. Aan onszelf en aan anderen. We haasten ons naar resultaat. Alsof alles daarom draait.

Maar wat is resultaat? Op de totale weg, een klein onbeduidend puntje. Als je er eenmaal bent, heb je het meest significante al achter de rug.

Genieten van de weg, we doen het makkelijk af als een cliché. Liever laten we stress toe. Ook uit gemakzucht, maar van een andere orde.

We proberen het wel; heel bewust er te zijn, op onze weg het moment te plukken. Echter zelden is het echt. Dat moment plukken is ook niet makkelijk in een wereld die ons voortdurend leeft van buitenaf. Met al haar prikkels en haar continue schijnbare eis van altijd bereikbaar en online te moeten zijn.

De mythe van bereikbaarheid

Exemplarisch is de ‘mythe van de nomadische breinwerkers’ waar Theo Compernolle het over heeft in Ontketen je brein. Dat zijn de mannen en de vrouwen die met de laptop onder de arm en het mobieltje in de achterzak de wereld bereizen. Vrijheid en professie combinerend.

Het is een nieuwe keuze: eeuwige vakantie en intussen toch je werk doen. Een modern ideaalbeeld van geluk.

Maar is het een keuze die werkt? Geeft het echte vrijheid? Kun je het leven zo echt plukken?

De werkelijkheid is, volgens Theo Compernolle, dat veel van deze werkers zijn overgestapt van ‘waar en wanneer je maar wilt’ naar ‘overal en altijd’. De vrijheid om te kiezen is verdwenen. Deze werkers hebben het gevoel dat ze verplicht zijn om altijd en overal online te zijn.

En – welbeschouwd – is dat niet een gevoel dat velen van ons met hen delen?

Verslaving versus vrijheid

We doen het elkaar aan: we kweken de verwachting van altijd maar bereikbaar zijn. En we houden haar in stand door ons gedrag en door dat impliciet af te dwingen en te belonen bij anderen.

Facebook, Twitter en de andere sociale media staan bol van de berichtjes uit een vrolijke virtuele wereld die continue en dwingend om reactie roepen. Ook WhatsApp, sms en mail breken opdringerig steeds in met wat anderen vinden dat jij nù niet mag missen.

Ieder bliepje voorziet weer in een shotje dopamine in het brein. Het is letterlijk verslavend. Tussen 67 en 80% van de mensen checkt zijn of haar mobiel voor berichtjes, meldingen, mails en telefoontjes, zelfs zonder dat er een bliepje is afgegaan.

We ontnemen elkaar de echte vrijheid waar we zo hevig naar verlangen. Die vrijheid die ons ruimte geeft voor rust en reflectie, die ons helpt om ons leven dieper te beleven en het moment ècht te plukken. Een vrijheid die ook een absolute voorwaarde is om werkelijk kwalitatief te presteren.

Stress is voor iedereen anders

Stress is een subjectief begrip. Ieder individu ervaart stress op een eigen wijze. En zelfs binnen één persoon kan eenzelfde situatie de ene keer tot vreugde leiden en de andere keer tot spanning.

Hoe komt dat?

Diezelfde Theo Compernolle zegt er in zijn boek Stress, vriend en vijand interessante dingen over. We blijken het vermogen te hebben om dezelfde lichamelijke stressreactie heel verschillend te interpreteren:

Een bepaald stresshormoon aan proefpersonen toegediend bij het bekijken van een komische film gaf een opwekkend effect. Datzelfde hormoon bij een gewelddadige film werkte deprimerend.

Onze interpretatie is sterk context-afhankelijk. Maar ook zijn er individuele verschillen in de mate waarin een stress-effect ervaren wordt. Op een bepaalde manier en in een bepaalde mate blijkt stress-ervaring beïnvloedbaar.

Subjectief of niet, het feit dat overeind blijft staan over stress, is dat onze wereld er vol van is. Een enkel stressmoment is overigens helemaal niet erg. Het zet aan tot actie. We gaan ervan presteren. Stress heeft een positieve bedoeling.

De schade die aanhoudende stress aanricht

Maar aanhoudende stress is schadelijk. Elk stressmoment vraagt om hersteltijd. Als je je lichaam en geest geen kans geeft om die hersteltijd steeds te krijgen, gaat het mis.

Het hoeft geen grote stress te zijn, het gaat om continue stress. Die stress bijvoorbeeld van voortdurend bereikbaar en online zijn.

Mis gaan betekent dat we niet meer genieten. We verliezen het plezier en het geluk in ons leven. We worden ook ziek, want stresshormonen hebben grote invloed op ons immuunsysteem.

Depressiviteit en burn-out zijn volksziektes aan het worden. 96% van de topmanagers heeft ‘lichte’ burn-outklachten, zo toont recent onderzoek van Harvard Business School aan (Elke Geraerts, Mentaal kapitaal). Ondernemers en managers vormen sowieso een grote risicogroep.

Is er een tegengif voor stress?

Het woord geluk is al een paar keer gevallen.

Wie je ook bent, wat je ook doet, we willen allemaal hetzelfde. Dat is maar één ding: geluk. Aristoteles concludeerde dat al meer dan 23 eeuwen terug. Het is het meest onverslijtbare en meest ware cliché dat we kennen.

Wat is geluk? Of liever: hoe bereik je geluk? Want een definitie is eigenlijk niet zo interessant. We herkennen allemaal onze momenten. We zijn ervaringsdeskundige genoeg. We willen er gewoon meer van.

Maar waarom toch? Wat is de bedoeling van geluk? Al eeuwenlang is het een belangrijk thema in de filosofie en wijsbegeerte. In de moderne tijd bijt ook de psychologie haar tanden er op stuk.

Er is een stroming – de positieve psychologie – die met kleine stapjes en langzaamaan tot wetenschappelijk onderbouwde suggesties komt (onder andere: Martin Seligman, Authentic Happiness).

Zo is bijvoorbeeld aangetoond dat gelukkig zijn een directe relatie heeft met een goede gezondheid en een lang leven. Ook is het zeer waarschijnlijk dat geluk leidt tot een hogere productiviteit en een hoger inkomen. Daarnaast blijkt dat gelukkige mensen beter kunnen omgaan met vervelende gebeurtenissen, met ander woorden: geluk verhoogt je veerkracht.

Het lijkt er dus sterk op dat streven naar geluk en het feit dat iedereen dat wil, niet zo’n cliché is als we denken. Het heeft een belangrijke biologische functie: gelukkig zijn verhoogt onze overlevingskansen. Het is een overlevingsmechanisme om geluk te willen.

Stress was een subjectief begrip. De beleving is in bepaalde mate te beïnvloeden. Zou een bewust streven naar geluk stress kunnen verdringen? Zou dat ook ons immuunsysteem positief kunnen stemmen en zo een tegenwicht kunnen bieden aan stress? Een goede gezondheid, een langer leven en een hogere veerkracht als resultaat van geluk, lijken er op te duiden.

Het zijn interessante vragen. Stel nu eens dat ze een kern van waarheid raken…

Een formule voor geluk

Er bestaat een formule voor geluk (Martin Seligman, Authentic Happiness). Sterk vereenvoudigd ziet die er als volgt uit:

H=S+C+V

Waarbij:

  • H je geluksniveau is (Happiness);
  • S je bereik is (Set range);
  • C de omstandigheden van je leven zijn (Circumstances);
  • en V de factoren die je in de hand hebt (Voluntary control).

S geeft aan dat iedereen een persoonlijk geluksbereik heeft. Dat is genetisch vastgelegd. Onveranderbaar dus. Dit geluksbereik bepaalt voor ongeveer 50% je geluksniveau (H).

C – de omstandigheden van je leven – heeft een veel kleinere invloed. Slechts zo’n 10%. Dit zijn de dingen die ons overkomen en de zaken waarmee wij ons omringen. Interessant is dat wij in een maatschappij leven waarin juist aan die geringe 10% een grote belangrijkheid wordt toegekend.

S en C geven ons weinig ruimte om H op een hoger niveau te brengen. Aan S valt nou eenmaal – vooralsnog – weinig te sleutelen. En sleutelen aan C doen we veelvuldig. Het zet alleen geen zoden aan de dijk.

Blijft over V, de vrijwillige variabelen. Daar hebben we volledig grip op, zoals de naam al impliceert. En ze zijn voor liefst 40% verantwoordelijk voor H.

Wat zijn die vrijwillige variabelen?

V gaat over positieve emoties aangaande het verleden, het heden en de toekomst. Het is zaak dat je die positieve emoties zo veel mogelijk activeert.

Seligman geeft daar in zijn werken technieken en aanwijzingen voor.

Het verleden

Zo zijn er onder meer 3 manieren om positieve emoties ten aanzien van het verleden te activeren:

  1. Laat de gedachte los dat het verleden je toekomst bepaalt. Het ingesleten idee dat het verleden er toe doet, is op geen enkel rationeel argument gebaseerd. Het maakt ons helaas wel passief.
  2. Voel je dankbaar voor de goede dingen uit het verleden. Het is heel werkzaam om dat regelmatig te uiten. Het is aangetoond dat je op die manier meer positieve emoties ervaart en ze ook intenser beleeft.
  3. Leer onrecht uit het verleden te vergeven. Verbittering zal anders altijd tevredenheid in de weg staan.

Het heden

Wat het heden betreft, is het belangrijk bewust om te gaan met je genoegens. Dit zijn de kortstondige lichamelijke en geestelijke, positieve sensaties als extase, verrukking, enthousiasme en behaaglijkheid. Een mooie zonsondergang, seks, je favoriete roomijs, een bioscoopje pikken, een fijn boek lezen. Door er bewust van te genieten en er aandacht aan te geven, kun je de ervaring ‘verduurzamen’.

Dat is niet altijd even makkelijk in een haastige omgeving. Train jezelf in het diep ervaren van je genoegens. Beleef ze in het nu door tijdens je ervaringen de klok even te vergeten en een time-out te nemen van je gedachten. Zet de boel op ‘niet storen’. Doe dat letterlijk met je mobiel. Vind die minst gebruikte knop. Hij zit erop.

Dan is er het begrip voldoening. Vaak verward met genoegens. Een goed onderscheid is belangrijk. Voldoening is namelijk van grote invloed als één van de factoren die we zelf in de hand hebben. Veel groter dan genoegens.

Voldoening treedt op bij het gebruiken van je persoonlijke talenten en competenties. Voldoening ervaren we na volledige overgave aan een taak waarin we optimaal presteren. Op het moment dat we die taak uitvoeren, verdwijnen tijd en emoties. Het bewustzijn is opgeschort. Dit gaat natuurlijk over de voldoening van flow.

De Amerikaans-Hongaarse psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi – ook uit de positieve stroming van Seligman – heeft veel gepubliceerd over het flow-begrip. Op allerlei manieren in je leven kun je de voldoening van flow ervaren: je onderneming, je carrière, studie, sport, enzovoort.

Wat voor flow nodig is, is dat je je competenties, deugden en talenten ontwikkelt en inzet. Dat is een minder makkelijke weg dan je genoegens optimaliseren. Het vraagt inspanning en doorzettingsvermogen, maar juist daarin schuilt de beloning.

De toekomst

Positieve emoties, genoegens en voldoening, het zijn grote accelerators van geluk. Is dat dan het recept om rust te vinden in een stressvolle wereld? Om – ondanks alle haast en druk – net als die olifant te zijn?

Tekenend is dat Mihaly Csikszentmihalyi in zijn boek Flow al een behoorlijke slag om de arm houdt. ‘Er is geen recept als in een kookboek’, stelt hij, ‘… mensen die dat soort stappenplannen volgen, vinden zichzelf in de regel weer heel snel terug bij af.’

Wat in elk geval zeer essentieel is, zijn positieve stimulansen en ervaringen die je als mens vervullen. Daar kun je zelf veel invloed op uitoefenen.

Aan de basis van die invloed ligt de grote drijfveer in je leven. Het is de zoektocht naar zingeving die je die drijfveer oplevert. Op die zoektocht leer je jezelf grondig kennen. Je durft je die ene grote vraag te stellen: waar doe ik het allemaal voor?

Die drijfveer heet je Missie. Zij helpt je om ergens voor te gaan. Het is een grote bron van inspiratie en motivatie. Zij zorgt ervoor dat je dagelijkse routine betekenis krijgt. Geen taak is dan minderwaardig. Elke handeling of activiteit draagt ergens aan bij. Alles wat je doet gebeurt in een groter kader.

Ja, dat begint te lijken op de olifant.

Kiezen voor de olifant

Het is overigens best een kunst. Er zijn maar weinig mensen die volledig kiezen voor hun missie. Een missie heeft namelijk een prijs!

Een uitzonderlijk voorbeeld uit onze vaderlandse geschiedenis is Spinoza. Deze filosoof-humanist voegde de daad bij het woord. Zonder enige terughoudendheid. Hij zocht in de 17e eeuw naar waarheid en gerechtigheid buiten de toen gevestigde religieuze en economische orde (Russell Shorto, Amsterdam).

Hij deed formeel afstand van zijn functie in het familiebedrijf en besloot zijn leven aan het onderzoeken van zijn denkmodel te wijden. Een ongehoorde keuze in die tijd. Hij werd geëxcommuniceerd en de Joodse geloofsgemeenschap sprak een banvloek over hem uit.

Tegenwoordig bewonderen we Spinoza. Toen behoorden excommunicatie en een banvloek tot de zwaarste sancties die een mens konden treffen. Je werd in feite buiten de maatschappij geplaatst.

Mensen als Spinoza komen zeer ver in de beleving van hun zingeving. Ze zijn bereid er veel voor op te geven. Intussen blijven zij zelfverzekerd en doelgericht hun pad vervolgen. Zij kennen de rust van een roeping.

Daarmee is natuurlijk niet gezegd dat we allemaal zo ver dienen te gaan. We kunnen al een heel eind komen met het grote inzicht dat Spinoza c.s. ons geven:

Dat is dat de omstandigheden zelf totaal onbelangrijk zijn, maar dat het er daarentegen om gaat hoe je in de omstandigheden staat.

Dan sta je in de stressvolle wereld als een gracieuze olifant die in alle rust zijn pad vervolgt.

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat we ons leven hier kunnen vormgeven op een manier die iedereen gelukkig maakt.'

5 comments… add one
  • Liliane Limpens 8 mrt 2016, 16:44

    En laat nu de Olifant het symbool van geluk zijn! In ieder geval in India en China.
    “Zorg dat de slurf van de olifant omhoog staat. En dan nog het liefst gekruld waarbij het zijn voorhoofd aanraakt. Als dat zo is, stroomt het geluk bij je naar binnen.”

  • Laurus 8 mrt 2016, 22:13

    Mooi geschreven.

  • Aleid Overbeek 9 mrt 2016, 14:23

    Mooi Stan! Dank je wel!

Leave a Comment

Privacyverklaring