De smoes van ‘niet kunnen kiezen’

Het is geen uitzondering als ik in mijn coachpraktijk een cliënt hoor zeggen: ‘Ik weet het, zo werkt het niet. Wil ik verder komen, dan moet ik kiezen.’

Het is al evenmin een uitzondering wanneer ik in ons volgende gesprek dezelfde persoon gedesillusioneerd hoor vaststellen dat de keuze opnieuw niet gemaakt is.

Wij zijn vreemde wezens. We noemen duizend-en-een ambities op, we beseffen direct dat het ons niet lukt om die allemaal te realiseren, en toch blijven we ze koesteren, het liefst allemaal tegelijk. En in plaats van dat we ergens komen met onze plannen zitten we vast in frustratie.

We hebben te kiezen in ons leven. Alleen op die manier kunnen we enkele van onze wensen – hopelijk de belangrijkste – werkelijk tot leven brengen.

Maar dat blijkt makkelijker gezegd dan gedaan. Wat maakt ons toch zo onvermogend om gewoon ergens voor te gaan?

Lydia’s verhaal

Lydia zit voor me. Een kleine, stevige vrouw, kortgeknipte lokken rond een vriendelijk gezicht. Ze is net de 40 gepasseerd. Dat voelt als een keerpunt in haar leven, heeft ze me verklapt.

Lydia wil voor zichzelf beginnen. Na 21 jaar in loondienst – eerst in administratieve banen, later als office-manager, en op dit moment als management-assistente – moet het er eindelijk eens van komen vindt ze.

Ze koestert haar droom al lang, maar heeft geen idee wat ze nu precies zou willen. ‘Word ik freelance management-assistent? Start ik een administratiekantoor? Ga ik trainingen verzorgen voor virtuele assistenten?’; het spookt allemaal door haar hoofd.

En nu zit Lydia bij mij, voor een antwoord.

Het is de derde keer dat we elkaar spreken. In onze eerste ontmoetingen wilde het niet erg vlotten. Oh, Lydia kwam met veel ideeën. Maar elk plan werd snel weer afgeschoten. Er liepen steeds massa’s beren op de weg.

Dus concrete stappen, of op zijn minst een voorzichtige eerste keuze, het gebeurde niet. Lydia scheen ook wat gesloten. Er speelde iets, maar het werd niet uitgesproken.

Tot nu, in ons derde gesprek, tijdens een oefening die ik wel vaker doe als het proces dreigt vast te lopen. Plotseling flapt Lydia het er snikkend uit: ‘Ik heb er gewoon de hersens niet voor!’

En dan komt haar verhaal.

Een verhaal van een Lydia die als puber behoorlijk verlegen was. Altijd net iets minder snel en gevat dan de anderen van haar klas. Met kleine, onschuldig lijkende grapjes werd haar dat fijntjes ingepeperd. Lydia is ze niet vergeten.

Een verhaal ook van een Lydia die vond dat ze thuis niet voldeed aan de verwachtingen. Haar oudere zus was een snelle leerling, ging studeren en kreeg veel waardering. Lydia deed de mavo en daarna een beroepsopleiding. Ze voelde zich een achterblijver.

Deze jeugdervaringen kerfden krassen in Lydia’s zelfbeeld. Lydia ziet zichzelf als dom en niet bekwaam. In elk geval te dom en te onbekwaam om nu haar grote droom eindelijk op te pakken. Want voor ondernemen is lef en slimheid nodig. En Lydia weet één ding zeker: dat is precies waar het haar aan ontbreekt.

Maar nu is er even opluchting. Het hoge woord is eruit!

Er is een belangrijke stap gezet. Vanaf hier kunnen we verder. Werk aan de winkel, voor Lydia en voor mij.

Uitstelgedrag

Lydia is fictief, maar ook weer niet zo fictief dat zij geen spiegel is van de praktijk die ik regelmatig tegenkom.

Wat we zien bij Lydia is uitstelgedrag. De verhalen erachter zijn altijd anders, het effect is steeds hetzelfde: je zit voortdurend op het puntje van je stoel om in actie te komen, maar steeds als je op wilt staan komt er net iets tussen dat zich onontkoombaar belangrijk voordoet.

‘Eerst nog een grote keuze maken’, of, in een andere versie maar fundamenteel niet anders: ‘Er zijn nog duizend dingen die ik eerst uitgezocht wil hebben.’ En zo zijn er vele dwingende smoezen.

Wat zit hierachter? In elk geval dit:

  • Overtuigingen
  • en Ziektewinst

Laten we ze eens naast onze Lydia leggen.

Lydia’s overtuigingen

Lydia weet zeker dat ze te weinig capaciteiten heeft om ooit eigen baas te zijn. Of dat de waarheid is, doet er niet toe. Het is Lydia’s waarheid. Zij ziet het als volgt: ‘Hoe graag  ik ook mijn eigen bedrijf wil, het is niet voor mij weggelegd. Ik heb er het lef niet voor, en ik ben niet slim genoeg.’

En toch zit er steeds een diepe wens te wringen. Ze wil het meer dan graag, maar een krachtige fixed mindset staat haar in de weg.

Dus hoe lost ze dat op? Wat is een strategie die werkt?

Rationeel zou je zeggen: ‘Ga het gewoon doen, je zult zien dat het anders zit.’ Maar dat is het ‘m niet. Ook Lydia kan heel goed beredeneren dat ze wel degelijk de capaciteiten heeft. Als in de logica de oplossing lag, dan had ze allang haar eigen business.

Het gaat hier om iets anders; om overtuigingen die te sterk zijn. Die roepen een grote angst op voor het scenario te mislukken. En als angst opspeelt, dan is het met ons gedaan, want dan haakt het reflexbrein in.

De lagere lagen van ons brein nemen het van onze ratio over. Ze reageren automatisch en onbewust. Angst betekent: fight, flight or freeze – vechten, vluchten of bevriezen.

Je zou hier kunnen zeggen dat wordt gekozen voor bevriezen. En wat is de bevriezingsstrategie?

Lydia stapelt ideeën en beren op. Ze bedenkt allerlei kansen en vindt steeds weer redenen om ze af te blazen. Lydia creëert met al die mogelijkheden en bezwaren zo veel drukte om zich heen dat ze de echte confrontatie steeds uit de weg kan gaan.

Bovendien doet haar ratio nog een onverwachte duit in het zakje:

Zodra die slimme, bovenste breinlaag wakker wordt en waarneemt wat er gebeurt, verleidt zij Lydia tot de wijsheid-achteraf-bias. Het wordt allemaal goed gepraat: ‘Het is verstandig dat je nog even wacht Lydia, je bent er nog niet klaar voor. Je weet nog onvoldoende wat je echt wilt.’

Dit schiet niet op en dat is precies de bedoeling.

Lydia’s ziektewinst

Ziektewinst is een term die ik graag leen uit Martin Appelo’s Socratisch motiveren, want hij past hier zeer goed. ’Ziektewinst’ impliceert dat iemand op een of andere manier voordeel van een probleem of ziekte heeft.

Heb je ooit gespijbeld van school vroeger? Ik wel, moet ik tot mijn schande bekennen.

Ik weet nog heel precies dat ik in de 2e klas lagere school een vreselijk saaie juf had. Althans, dat vond ik. Het is mij een paar keer gelukt haar slaapverwekkende lessen te ontvluchten door bij het minste pijntje mij ‘ernstig ziek’ voor te doen. Tot ik bij de kraag gevat werd. En dat duurde even, want het was nog voor de tijd dat de juf of meester stante pede met ouders belde. Maar da’s een ander verhaal.

Mijn ziektewinst was duidelijk: ik kon gaan ravotten of andere leuke dingen doen, terwijl de juf dacht dat ik zielig thuis zat. Misschien was ik ook wel een beetje minder lekker, maar ik greep toch vooral de kans om een paar saaie uren op te leuken.

En – eerlijk gezegd – op dezelfde manier blijven volwassen mensen weg van hun werk. Het gebeurt meer dan we willen toegeven. Het is niet volgens de regels, en over de oorzaken kunnen we discussiëren, maar het voelt op dat moment lekkerder voor de persoon in kwestie. Ziek zijn levert winst op.

Hoe zit dat dan met Lydia’s ziektewinst? Die gaat over iets vergelijkbaars.

Lydia beseft heel goed dat ze eigenlijk door de angst heen moet. Haar denkende, reflecterende brein weet namelijk dat ze het wel kan, ook al vergoelijkt datzelfde brein haar door angst gestuurde non-keuze.

Maar al die tegengestelde gedachtes en daarbovenop de aanstaande grote verandering; wat een worsteling! Het voelt bij voorbaat al niet fijn.

Door te blijven zitten waar ze zit, ontloopt ze de pijn. Intussen is het ook wel makkelijk. Ze heeft immers een salaris. Het geld komt automatisch binnen. Als ondernemer zal ze straks zelf voor dat inkomen moeten knokken.

Dus, al voelt het werk dat ze nu doet niet als bevredigend, en ook al zit er die diepe wens om de vrijheid van het ondernemerschap te omarmen, de ‘ziekte’ – het niet kunnen kiezen – maakt de situatie in zekere zin comfortabel. Er is winst.

Hier speelt wederom het primitieve reflexbrein een prominente maar ongrijpbare – want onbewuste – rol. Het wordt geactiveerd door beloning en straf. En hier is sprake van beloning: ’ziek zijn’ wordt gehonoreerd met een beter gevoel over de situatie.

Ontdooien en uit de ziekenboeg

‘Geen keuzes kunnen maken’, of het tweelingbroertje daarvan: ‘Alles tegelijk aanpakken en daardoor nergens toe komen’, herken je het bij jezelf? Herken je het in je omgeving? Zie je daar een Lydia?

Dit gaat niet over simpel keuzes maken. Zoals we zagen bij Lydia; het gaat over onze overtuigingen. Ze zitten diep en onbewust als onwrikbare wetten in ons. Ze bepalen in grote mate ons gedrag.

Als die overtuigingen ons vertellen dat we geen talent hebben, of te weinig capaciteiten, dat we niet slim genoeg zijn, dan kunnen we wensen wat we willen, het gaat gewoon niet gebeuren. Dan zoeken we, net als Lydia, ons heil in het formuleren van duizend-en-een plannen met als enige en uiteindelijke doel alles uit te kunnen stellen. Zonder het te beseffen, zijn we aan het bevriezen. Een handige uitweg om niet te mislukken.

Als we dan bovendien in een situatie zitten die comfortabel voor ons voelt, wat is dan de noodzaak nog om überhaupt te veranderen? Is het dan niet veel slimmer om in de ziekenboeg te blijven?

En, heel eerlijk, is dit niet de combinatie die we in onze rijke welvaartsmaatschappij veel om ons heen zien? Lopen er niet, in allerlei gedaantes, erg veel Lydia’s rond?

Dus wat staat ons te doen? Wat staat Lydia te doen?

We kunnen het al vermoeden:

Het eruit peuteren van die overtuigingen die de boel bevriezen. Uitzoeken welke de onbewuste, sturende gedachten zijn die de boel belemmeren. En ze vervolgens omzetten naar sturende gedachten die vermogend maken.

En ten tweede het verlaten van de ziekenboeg. Dat kan alleen als ziek zijn niet met winst beloond wordt. De balans dient anders door te slaan. Tegen dit soort apathie bestaat gelukkig een medicijn. We noemen dat Missie. Op zoek dus naar die grote roeping die werk en leven waanzinnig zinvol maakt. Zo waanzinnig zinvol dat er geen enkele lust meer is om in de ziekenboeg te verblijven.

De ‘cover-up’ ontmantelen

Dit zijn nogal complexe processen. Niet even een paar dingen die je in een enkele handeling doet.

Kan Lydia dit zelf?

Nauwelijks. We hebben al gezien dat wat er bij Lydia gebeurt zich grotendeels afspeelt in het onbewuste. Dat is geen wollig idee, het is wat er fysiologisch letterlijk plaatsvindt. Het hele verhaal van overtuigingen die beperken en van ziektewinst gaat om zaken als angst, beloning en straf. Dit gebeurt in de laagste brein-niveaus. Buiten ons bewuste denksysteem, dat in de hogere lagen zetelt.

Dat onbewuste stuk naar boven krijgen en vervolgens eraan werken om het anders te laten reageren, vergt een behoorlijke transformatie. Maar het kan, zeker wel. Met de juiste hulp. En coaching is in zo’n geval een zeer effectief idee.

Het wordt tijd om de ‘cover-up’ van alsmaar keuzes maken te doorzien. Het wordt tijd om na te denken, want zoals Theo Compernolle in Ontketen je brein zo helder stelt:

‘Als je geen tijd neemt om na te denken, zullen alle klussen die niet echt belangrijk zijn je beste selectie verdringen, zodat je onbevredigd achterblijft.’ Geen fijn vooruitzicht.

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat we ons leven hier kunnen vormgeven op een manier die iedereen gelukkig maakt.'

7 comments… add one
  • green cicerone 24 nov 2015, 14:07

    Klasse artikel Stan!

  • Marlène Langbroek 2 dec 2015, 11:25

    Mooi artikel Stan! En oh zo herkenbaar.

    • Stan Lenssen 2 dec 2015, 20:05

      Dank je. Je schreef laatst over het impostersyndroom en hoe we beschermingsmechanismen voor onszelf opwerpen die ons uiteindelijk niet alleen beschermen, maar ook kunnen verlammen. Uitstelgedrag (lees: niet kunnen kiezen) doet dat ook. Blijkbaar zijn we als mens heel creatief op dit vlak.

  • Nelleke Op de Coul 9 feb 2016, 13:10

    Het moment waarop ik het artikel lees kan haast geen toeval zijn.

    Het werpt opeens licht op de chaotische mentale mix die mij al geruime tijd verlamd; een , uiterst vermoeiende en onophoudelijke ‘gedachten-tsunamie’, een melting pot van : ambitie; onmiskenbaar want eerder bewezen talent(-en); kiezen; “”Ja maar’s”; “talloze “Wat als..?”; angsten; faalangst niet in het minst; laag zelfbeeld; de dringende financiële noodzaak; sterke drang weer creatief aan de slag te gaan;.
    Kortom : de tegenstrijdigheden en contradities in dit alles en het feit dat dit desalniettemin toch zo consistent is voor mij is geworden, mijn werkelijkheid is behalve dodelijk vermoeiend, hard bezig mij te laten verzanden in een toestand van algehele lethargie; laat maar gaan.
    Maar dat kan immers niet want de gedachten/ gevoelens waterval is blijkbaar wel onvermoeibaar; dag en nacht.
    Erg verdrietig en somber stemmend want o ik wil zo ontzettend graag; popel van verlangen naar de actie. Natuurlijk ( smoes?) heb ik geen tijd, nooit tijd. Die gaat zitten in het analyseren en verwerken van wat dat alter-ego(?) me allemaal in een razend tempo aanreikt.
    Ergo: De drang is er, de sterke wens en motivatie; de ambitie; de talenten; de intellectuele capaciteiten; de latente creativiteit. Echter de moed; de energie; de daadkracht, zijn er niet. 64, kerngezond en fysiek in topvorm en vol van enthousiaste plannen, steekt dit nu al geruime tijd mee een lelijke spaak in het wiel.
    Ik sla dit, uw, artikel op om de hoop die ik er uit op doe, door herhaaldelijk herlezen levendig te houden en er uiteraard de lering uit te kunnen trekken.
    Heel hartelijk dank!
    Ik hoop u, als u dat op prijs stelt, spoedig een berichtje te mogen sturen met een veel positievere teneur en waarin sprake is van een mede grotendeels aan u te danken succes,

    Met dankbare groet,

    Nelleke

Leave a Comment

Privacyverklaring