De twee zelven

Een niet zo fijn, fictief experiment:

100 mensen nemen vrijwillig deel aan een pijnlijk medisch onderzoek. Hun pijn wordt objectief gemeten met een speciaal instrument. De pijn tijdens het onderzoek varieert van 1 tot 10. 1 is lichte pijn, 10 is sterke pijn.

Het onderzoek start.

In de eerste 3 minuten stijgt het pijnniveau van 1 naar 8. Op die waarde blijft het vervolgens hangen. De tijd tikt door tot het einde van minuut 4. Op dat moment stopt bij 50 mensen de pijnprikkel. Bij de overige 50 mensen duurt het onderzoek nog 2 minuten voort op pijnniveau 8 en daalt vervolgens naar 2, waar het nog 1 minuut blijft hangen. Dan stopt ook voor hen de pijnprikkel.

Per saldo heeft de eerste groep van 50 mensen een pijn van 8 doorstaan die 1 minuut duurde. De tweede groep van 50 mensen heeft een pijn van 8 doorstaan die 3 minuten duurde.

Nu wordt aan alle 100 deelnemers de vraag gesteld hoe zij dit onderzoek ervaren hebben.

Het antwoord is verbazingwekkend. De tweede groep blijkt het onderzoek veel milder te beoordelen dan de eerste groep. Toch hebben zij langer grote pijn gevoeld.

Vreemd en ongelofelijk?

Dit fictieve experiment komt volledig overeen met de realiteit. Interviews met mensen die een colonoscopie (een pijnlijk darmonderzoek) hebben ondergaan laten precies hetzelfde zien.

Hoe zit dat? Wat gebeurt er in ons hoofd dat wij ervaringen zo verdraaien?

Er huizen twee zelven in ons die hiervoor verantwoordelijk zijn (uit Ons feilbare denken van Daniel Kahneman).

Het ervarende zelf

Dit is het nu, waarin alles gebeurt. De realiteit zoals die zich ontvouwt en waar je je in bevindt. Hier acteert het zelf dat het leven voor je verzorgt.

Als dit zelf zijn rol speelt, gebeurt er bij de meesten van ons iets paradoxaals: we ervaren het heden nauwelijks. We kijken naar de toekomst of denken aan het verleden. We zitten met ons bewustzijn in een ander tijdperk.

Het ervarende zelf, daar zijn wij niet zo mee bezig.

Het terugblikkende zelf

Dit is het zelf waar wij het meeste mee vertrouwd zijn. Het zelf waarmee wij meestal kijken als wij ons leven beschouwen.

Het pijnlijke experiment van hierboven is daarvan een prachtig voorbeeld. De tweede groep van 50 deelnemers beoordeelde het experiment veel milder. Toch moet de hoeveelheid pijn voor hen veel groter zijn geweest.

Wat was hier aan de hand?

De eerste groep had simpelweg pech. Het experiment eindigde voor hen op een akelig, ongunstig moment; op het moment namelijk dat de pijn op zijn hevigst was. En hoewel de tweede groep langer datzelfde hoge pijnniveau moest doorstaan, eindigde de pijn voor hen uiteindelijk op een veel draaglijker peil.

Op de vraag hoe zij het onderzoek ervaren hebben blikken beide groepen terug. En het is de eindervaring die dan onevenredig veel aandacht krijgt.

Ons terugblikkende zelf haalt trucjes met ons uit. Wij blijken heel goed in het onthouden van piekmomenten en in het onthouden van wat we op het eind ervaren. Daar maakt ons geheugen een gemiddeld plaatje van.

Maar wat dat geheugen niet doet, is het tijdsaspect in dat gemiddelde meenemen. Dus hoe lang de pijn geduurd heeft maakt voor het terugblikkende zelf niet zo heel veel uit.

Dat gebeurt met negatieve gebeurtenissen, zoals het pijnexperiment. Het gebeurt even zo goed met positieve gebeurtenissen. Daarom kan een film met een treurige afloop ons droevig stemmen, terwijl het verhaal objectief bekeken misschien juist heel opgewekt was. Filmmakers weten dat en plakken er dus vaak alsnog een ‘happy end’ aan.

Kokerillusie

Het gegeven dat wij twee zelven hebben, leidt tot een merkwaardig fenomeen dat kokerillusie heet. In essentie komt dat hierop neer:

Niets in je leven is belangrijker op een bepaald moment dan datgene waar je op dat moment aan denkt.

Denk eens aan iets dat je jezelf graag cadeau geeft. Iets bijzonders, niet alledaags. Bijvoorbeeld een nieuwe auto. En leef je in: zie de glimmende lak; ruik de leren bekleding; voel hem optrekken bij het stoplicht; hoor hoe stil de motor is.

Beleef je nu plezier aan die auto? Voor de meeste mensen geldt dat zeker. Maar het is een illusie.

Je beleeft plezier aan de auto omdat je eraan denkt. Je leeft even in een koker. Normaal gesproken ben je helemaal niet met die auto bezig. Ook niet als je hem echt zou bezitten. Zelfs niet als je erin rijdt. Je denkt dan aan heel andere dingen. Je werk bijvoorbeeld, waarnaar je in die auto op weg bent. Of je denkt aan het verkeer en de omgeving.

Je dagelijkse stemming, je gevoel van geluk, wordt nauwelijks bepaald door die auto als je hem echt zou bezitten. Alleen op die hele schaarse momenten dat je aan hem denkt is hij van invloed.

Wat maakt het dan toch zo’n fijne ervaring?

Je hebt een andere vraag beantwoord dan de vraag: beleef je nu plezier aan die auto? De vraag die je – zonder het te beseffen – werkelijk beantwoord hebt, is: beleef je plezier aan je gedachten over die auto?

Het is het terugblikkende zelf dat je bij kokerillusie voor de gek houdt. In de gedaante van een vooruitblikkend zelf. Je denkt dat je geluk beleven zult, maar je vergeet de realiteit. Je vergeet de factoren die je geluk werkelijk beïnvloeden.

Herken je meer van die momenten in je leven? Hierin zit een mooie les: het besef van kokerillusie maakt dat je betere beslissingen zult nemen. Denk nog eens aan het autovoorbeeld: zou je je ervarende zelf niet een grote dienst bewijzen als je het bedrag voor die auto zou investeren in je zelfontwikkeling? Het zou je duurzaam plezier schenken in plaats van kortstondige momenten van de illusie van genot.

Aandacht voor het nu

We gaan goed om met verhalen: piekmomenten en eindmomenten worden onthouden. Maar we gaan slecht om met het aspect tijd – ons geheugen legt dat nagenoeg niet vast. Daardoor verwaarlozen we de belangen van het ervarende zelf.

Er zit een grote belofte in het je meer bewust zijn van het ervarende zelf: kijken naar het leven vanuit het ervarende zelf, geeft een veel eerlijker waardering van dat leven.

Beleef het nu. Ben er je bewust van. Daar komt het op neer. Bij de meeste mensen zal dat leiden tot een hogere gelukservaring. Immers, ons leven speelt zich grotendeels in stabiele en tevreden toestand af.

Het probleem is alleen dat we dit vaak niet zien. Ons terugblikkende zelf maakt er een spannende soap van. Gelukkig weet het ervarende zelf hoe het werkelijk zit.

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat we ons leven hier kunnen vormgeven op een manier die iedereen gelukkig maakt.'

1 comment… add one

Leave a Comment

Privacyverklaring