De valse werkelijkheid

In de Upanishaden stond 800 jaar voor Christus al opgeschreven dat het leven een droom is. Inmiddels is wetenschappelijk aangetoond dat het universum een groot hologram is en dat de werkelijkheid die wij zien wordt gecreëerd door onze geest. Die werkelijkheid is daarom een verbeelding. Via onze zintuigen en onze hersenen wordt een bepaalde realiteit gecreëerd die niet werkelijk bestaat, maar die wel levensecht lijkt.

Het zijn de woorden van filosoof en cabaretier Paul Smit. Ik heb ze overgeschreven uit zijn boekje Verlichting voor luie mensen. Dat ziet eruit als een eenvoudig werkje. Ik vind het briljant.

Zo, dat is nogal wat: de vrije wil bestond al niet, nu bestaat de wereld zoals wij die kennen ook al niet! Hoe reëel zijn wijzelf nog?

Laten we ons er niet al te druk over maken; het is toch allemaal fictie. Zelf placht ik altijd te zeggen: ‘Het gaat er niet om hoe de dingen zijn, het gaat erom hoe je de dingen ervaart.’

Dit ziet eruit als een passende gelegenheid om die oude wijsheid weer eens af te stoffen. Blijkbaar is er iets dat wij ervaren. En dat is de realiteit zoals wij die kennen. We dalen af naar die realiteit en voelen ons weer thuis en veilig.

Fictie in het kwadraat

Maar o jee, ook hier blijkt de werkelijkheid een vals gezicht te tonen. Want in de fictieve wereld die onze geest creëert, houden wij elkaar en onszelf voor het lapje. In Martin Appelo’s Het gelaagde brein kom ik een experiment tegen waarvan ik even moest slikken. Het legt iets bloot dat wij misschien liever onder het tapijt geveegd zien. (Zie overigens ook Ap Dijksterhuis’ Het slimme onbewuste.)

Het gaat om autochtone mensen die zeggen dat ze niet discrimineren. Ze doen een test waarbij gemeten wordt of ze negatieve of positieve associaties hebben met Nederlandse namen (bijvoorbeeld: Henk, Jan, Joris) en met Marokkaanse namen (bijvoorbeeld: Achmed, Abdul, Mohammed). De test is door een groot aantal mensen gedaan, onder gecontroleerde laboratoriumomstandigheden.

Uit de test blijkt overduidelijk dat het voor autochtone Nederlanders makkelijker is om een Nederlandse naam met ‘positief’ te associëren en een Marokkaanse naam met ‘negatief’ dan andersom. Bijzondere bijkomstigheid is dat de deelnemers zich daar ook bewust van worden tijdens de test. Vaak geven ze aan dat de test moeizamer voor ze verloopt als de Nederlandse naam gekoppeld wordt aan ‘negatief’ en de Marokkaanse naam aan ‘positief’.

Zijn deze mensen oprecht als ze zeggen dat ze niet discrimineren? Zeker! Als je ze zou vragen wat ze vinden van gelijke rechten, dan zul je erachter komen dat ze het belang daarvan vurig onderkennen.

Een stiekem proces

De mechanismen waaraan we bloot staan doen hun werk allemaal heel geraffineerd en ongemerkt. In elke cultuur en maatschappij heersen vooroordelen. Je kunt je daar niet aan onttrekken. Alleen al via de media komt er van alles bij ons binnen: uitgebreide aandacht voor terroristische daden die gekoppeld worden aan Arabische mensen, groeperingen die uiten dat de Islam ons vijandig gezind zou zijn, een politicus die roept dat Marokkanen asociaal zijn, en het gaat maar door.

In ons onderbewuste nestelen zich intussen stiekem de overtuigingen. Het uiterlijk of geloof van mensen wordt gelinkt aan onze angsten. Ik moet zelf ook toegeven dat ik niet verschoond blijf van dit soort gevoelens, terwijl ze volledig indruisen tegen waar ik voor sta. Dat mijn ratio bovendien zegt dat ze nergens op slaan, doet er weinig aan af.

We willen helemaal niet discrimineren. Desalniettemin gebeurt het, haast verscholen en heel subtiel. Maar zeer voelbaar voor de bevolkingsgroepen die het aangaat.

Kijk naar gedrag

Het experiment leert ons iets belangrijks: wil je een ander echt leren kennen, beoordeel hem dan niet op zijn woorden, maar kijk naar zijn gedrag. Want alle mooie praatjes ten spijt, ze zijn slechts een maskerade van wat zich werkelijk vanbinnen afspeelt. Daar heerst een andere werkelijkheid.

Verscholen in ons onbewuste huizen de ideeën en gevoelens waar we naar handelen: onze overtuigingen. Zij bepalen ons gedrag. Ze zijn ingesleten in de oudste evolutielagen van onze hersenen. Dat zijn de hersenlagen die ons handelen onbewust en instinctief aansturen.

Zodra we iets gaan doen dat tegen die automatische natuur indruist, met andere woorden: zodra we onze overtuigingen terzijde schuiven, hebben we ons bewuste denken nodig. Daarvoor moet ons brein zich extra inspannen en dat merken we. Het gaat een stuk moeizamer. Wie deelneemt aan het associatie-experiment van hiervoor ervaart dat heel duidelijk.

De truc met de pendel gekraakt

De valse werkelijkheid beperkt zich niet alleen tot het met de mond verdoezelen van overtuigingen.

Een mooi voorbeeld is ook de truc met de pendel. Misschien heb je hem wel eens gedaan, of iemand anders bij jou. De pendel hangt tussen duim en wijsvinger en beweegt heen en weer boven een blad papier waarop bepaalde woorden of zinnen staan geschreven. In het begin gaan de bewegingen nog willekeurig. Maar plots valt op dat de pendel steeds meer een bepaalde richting op slingert. Naar een specifiek woord of een specifieke zin. Die zegt iets over jou op een of andere wijze. En, oh magie, het klopt heel vaak.

Er zijn veel mensen die heilig geloven in de occulte kracht van de pendel. Ook bij mij heeft iemand de magische pendeltest wel eens gedaan. Toen wist ik nog niet wat ik nu weet. Ik verbaasde me er dan ook over dat de pendel heel aardig aangaf wat bij mij paste.

Je zou er haast op gaan vertrouwen, maar het gedrag van de pendel is niets anders dan een prachtige illustratie van de valse werkelijkheid. Deze truc laat zich eenvoudig verklaren door het concept ideomotorisch gedrag (Ap Dijksterhuis, Het slimme onbewuste).

Wat hier gebeurt is: denken leidt tot doen. Als je bij het slingeren van de pendel consequent denkt aan een bepaalde richting, dan sturen na een seconde of 10 je spieren in je vingers de pendel automatisch die kant op. Dit werkt zo bij zo’n driekwart van de mensen, en ze hebben er zelf totaal geen weet van dat hun vingerspiertjes hun gedachten zo nauwgezet volgen. Het wordt allemaal onbewust en zeer subtiel aangestuurd.

Degene die de pendel bij mij hanteerde, was een bekende van mij. Ze kende dientengevolge mijn voorkeuren waarschijnlijk goed. Vermoedelijk geheel onbewust en, naar ik zeker weet, met de beste bedoelingen, had ze de antwoorden al in haar hoofd en volgden haar vingers die automatisch.

Frustratie als vriend

Weer een geheel andere manifestatie van de valse werkelijkheid heeft te maken met emoties. Deze vorm van valse werkelijkheid omarmen, vereist wat omdenken. Zij transformeert negatieve emoties tot een positief gevoel.

In haar boek IK2 beschrijft Margriet Sitskoorn de ideeën van Michael Inzlicht hierover. Emoties als weerstand, angst, jezelf zielig vinden, frustratie enzovoort, zien we vaak als onze vijand. Echter, deze emoties kunnen je helpen bij het verkrijgen van controle over jezelf. Je kunt ze zien als een ingebouwde alarmbel die afgaat als er een conflict ontstaat tussen wat je wilt gaan doen op dit moment en wat je eigenlijk zou moeten doen op dit moment. Zo bewaken ze je doelen.

Doordat je de emotie direct voelt en zij je welbevinden op dat moment heel erg bepaalt, kun je haar inzetten om je gedrag een gewenste richting op te sturen. Voorbeeld: een frustratiegevoel popt op bij het aanbod van een lekkere gebakspunt. Je hebt je namelijk zojuist voorgenomen wat pondjes te gaan verliezen. Natuurlijk kom je in de verleiding, maar wat je doet is de punt toch maar laten staan. Want dankzij de frustratieknoop die je waarneemt, besef je direct weer dat het bereiken van je streefgewicht belangrijker voor je is dan het korte genotsmoment van het gebak.

Waarom werkt dit? Omdat je de frustratie-emotie anders labelt dan voorheen. Voorheen zou je het gevoel juist wegsnoepen; je zou de punt verorberen. Nu heb je haar in een ander kader geplaatst. Het is een alarmsignaal geworden, waardoor je aan je lange termijndoel wordt herinnerd. Niks negatiefs meer aan deze emotie. Zij is nu jouw vriend en uiterst positieve hulpbron. Je hebt bewust een valse werkelijkheid gecreëerd, eentje die je helpt om een specifiek doel te behalen.

De kop van jut

De valse werkelijkheid geeft ons allerlei uitvluchten om de zaken anders voor te stellen dan ze zijn. Soms heeft dat een positief effect, zoals wanneer we frustratie tot een vriend maken. Meestal echter, is zij niet erg opbouwend.

Er komen mij heel wat valse werkelijkheden ter ore in mijn coachpraktijk.

Zo kunnen we behoorlijk vast komen te zitten in onze overtuigingen. Een voorbeeld zijn de ondernemers en bazen die menen dat ze altijd en overal beschikbaar en benaderbaar moeten zijn. Maar zijn ze werkelijk zo onmisbaar? Het is een werkelijkheid die ook enorm kan beperken. Want nooit is er een moment van rust, nooit is er afstand.

Er zijn ook leidinggevenden die het anders doen. Zij bouwen rust en afstand op bepaalde momenten bewust in. Het zijn voor hen de voorwaarden om tot hun grootste kracht door te dringen. Dan komen de grote inzichten en komt de creatieve inspiratie. En niet alleen bij de ondernemer of manager zelf; ook bij het personeel, dat het even helemaal alleen uit moet zoeken. Bewust juist niet beschikbaar zijn, het is een 180-graden-draai die heel veel op kan leveren.

Nog een situatie: in veel organisaties worden problemen niet opgelost doordat men ‘zegt wat men wil horen’. Er is geen openheid. Men is bang aangesproken te worden op verantwoordelijkheden.

Stel: ergens in jouw bedrijf is er een probleem. Het valt onder jouw portefeuille van taken. Maar er heerst een sfeer van vingerwijzen en niet van samen de schouders eronder. Wat doe je dan? Heel begrijpelijk dat dan alles wordt weggemoffeld onder politiek wenselijke woorden. Niemand heeft er lol in om de kop van jut zijn.

In zo’n atmosfeer gaat de club natuurlijk langzaam, maar trefzeker, onderuit. Een werkelijkheid die zichzelf eerlijk prijs mag geven, zou hier van grote waarde zijn. Zowel voor het individu als voor het grote geheel.

Zelfdienende vertekening

De valse werkelijkheid is heel vaak ónze werkelijkheid. Wij mensen vertekenen het beeld met graagte en met allerlei middelen. We ontkennen dat slecht presteren op een examen aan ons ligt: ‘Nee, het waren “slecht geformuleerde vragen”’.

Echt en zuiver jezelf beoordelen en jezelf leren kennen is eigenlijk alleen maar mogelijk door je gedrag te bestuderen. Kunnen we dat zelf? Op zijn zachtst gezegd: dat lukt ons slecht. Hetgeen logisch is, want wij leiden makkelijk aan zelfdienende vertekening, zoals de Amerikaanse onderzoekster Emily Pronin dat noemt.

Naar jezelf kijken is lastig. Introspectie is niet bepaald waar wij in uitblinken. Het is dan ook geen geschikt instrument om de valse werkelijkheid mee te lijf te gaan. Daar heb je een medemens bij nodig. Want zelfcoaching is onmogelijk. Geen topsporter of topmanager met een mentale coach die daar nog aan twijfelt.

Echt en zuiver door reflectie

Hoewel je nu misschien meent dat ik als coach een niet erg objectief standpunt op dit vlak kan innemen, zeg ik het toch: ‘Durven erkennen dat je voor het helder zien van de werkelijkheid een coach nodig hebt, is ook echt en zuiver.’

Ik citeer Ap Dijksterhuis uit Op naar geluk:

Het is belangrijk te erkennen dat introspectie ons vaak een te zonnig beeld van onszelf geeft, omdat het ons geluk kan bedreigen. […] Niet introspectie is de sleutel tot zelfkennis, maar het goed bekijken van ons gedrag.

We kunnen de valse werkelijkheid, ook bij onszelf, vriendelijker maken en ontdoen van haar vertekening door ruimte te geven aan reflectie. We zullen dan betere keuzes maken, keuzes die ons meer dienen en verder brengen. Dit is iets dat ik zelf maar al te zeer ervaren heb. Daarom gaat ook nu nog mijn valse werkelijkheid regelmatig onder het vergrootglas. Inderdaad, bij een coach.

Reflecteren is typisch iets dat je doet samen met een coach. Het vereist namelijk een manier van vraagstelling die je zodanig opent dat je de zaken in jouw leven in een zuiver licht durft te zien. Daarmee doe je een groot beroep op je vermogen om eerlijk te zijn over jezelf.

Een professionele coach is getraind en geoefend in die vorm van vraagstelling. Hij is er ook in getraind om jou een veilige omgeving te bieden. Want ook veiligheid heb je nodig in zo’n proces. Wil je tot eerlijkheid komen dan moet je voelen dat alles wat je samen bespreekt in de grootste vertrouwelijkheid plaatsvindt. En dat er voortdurend – bij al jouw uitspraken, het maakt niet uit wat – respect voor jou is.

Reflectie is een zeer bewust proces, waarin je grip gaat krijgen op het onbewuste. Daarmee verander je jouw werkelijkheid stap voor stap tot een werkelijkheid waar je steeds meer geluk in vindt.

Links én rechts kijken

Margriet Sitskoorn heeft het in IK2 over hoe we onszelf belemmeren in onze ontwikkeling. We zijn alsmaar bezig om bewijzen te zoeken voor onze gedachten en gevoelens. We menen dat die waar zijn en willen ze staven.

Zo blijven we vastzitten in onze kleine werkelijkheid die op geen enkele manier recht doet aan de grote werkelijkheid. Die grote werkelijkheid is vriendelijk en heeft ons zo veel mogelijkheden te bieden die we nog niet kennen.

Ze vertelt dat ze in de bus in een dergelijk verband ooit iemand hoorde zeggen: ‘Als je naar links kijkt, zie je rechts niets.’ Er ontsnapt veel aan onze waarneming. Een coach ondersteunt je in jouw proces om ook rechts te gaan kijken. Noem het dat je groeit als mens en gelukkiger wordt. Zo voelt dat namelijk diep vanbinnen.

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat we ons leven hier kunnen vormgeven op een manier die iedereen gelukkig maakt.'

0 comments… add one

Leave a Comment

Privacyverklaring