De vloek van de verdeelde aandacht

Rico is een succesvol consultant. Zijn ouders heten Enrico en Flavia. In de jaren zeventig vestigden zij zich in Noord-Amerika. Het waren arme Italiaanse immigranten. Zij ploeterden zich binnen in hun nieuwe wereld. Enrico dweilde vloeren en poetste wc’s. Flavia had een baantje in een stomerij.

Hun bestaan was jarenlang hard en schamel, maar zij wisten waarvoor ze het deden: zij bouwden een nieuw leven op, een leven dat beter was voor hen en voor hun kinderen. Dat vereiste veel discipline en geduld. Elke maand legden zij wat geld opzij. Jaar in jaar uit. Na vijftien jaar kochten ze een eigen huis. Nog een paar jaar later konden hun zonen gaan studeren; zij moesten het makkelijker krijgen dan hun ouders, en het verder kunnen schoppen.

De missie van Enrico en Flavia is geslaagd. Zij voelden zich gezegend met een gezonde dosis grit en kijken nu met voldoening terug.

Maar Rico is niet gelukkig. Voor een buitenstaander lijkt hij te benijden. Hij bezocht een business school in New York en viert nu successen als consultant. Zijn vrouw Jeanette, die hij leerde kennen in zijn studietijd, is manager van een team van accountants. Rico en Jeanette hebben het uiterlijk gemaakt. Ze bezitten een mooi huis, hebben leuke kinderen en kunnen kopen wat ze willen.

Rico en Jeanette maken zich echter zorgen en zijn bang. Zij hebben het gevoel hun levens niet in de hand te hebben. In veertien jaar tijd zijn ze zigzaggend door het land getrokken. Ze woonden op vier verschillende adressen. Nergens raakten ze echt thuis.

Werden Rico’s ouders voortgestuwd door optimisme en een zelf verkozen missie, Rico en Jeanette voelen zich een speelbal van een veeleisende maatschappij. Zij zitten vastgeklonken aan hun overvolle agenda’s en hun rinkelende telefoons. Daarbovenop is er de voortdurende dreiging van een volgende verhuizing, omdat de carrières dat vragen. Het heeft geen zin om een sociaal leven op te bouwen of wortel te schieten. Ze houden de contacten oppervlakkig.

Voor hun kinderen zien ze slechts afnemende kansen. Ze zijn bezorgd dat ze opgroeien tot nietsnutten: ‘coach potatoes’ die hangen op de bank en in ‘shopping malls’. Ze vragen zich angstig af hoe hún toekomst eruit zal zien.

Het is onmogelijk voor Rico en Jeanette om ver vooruit te kijken. Het heden is te veeleisend en trekt ze alle kanten op. Er zijn te veel verworvenheden die beschermd moeten worden, en niet te vergeten: ook betaald. Rico en Jeanette zitten klem. Zij kunnen zich geen missie veroorloven, geen stip aan de horizon.

Wie zijn eigenlijk beter af: Enrico en Flavia, of Rico en Jeanette?

Rico bestaat echt. Zijn verhaal is geen fictie. Het wordt beschreven in het boek Neem de tijd van Koen Haegens (2012).

Nog wat harder hollen

Rico en Jeanette zijn niet zielig. Het zijn volwassen mensen die hun eigen keuzes maken. Hun ouders gaven hen en benijdenswaardig fundament mee. Maar het lukt ze maar niet om daar een gelukkig leven op neer te zetten.

De wereld van vandaag is vol met Rico’s en Jeanettes, en de bijbehorende, vergelijkbare verhalen. Levens waarin de zaken materieel dik voor elkaar zijn. Maar levens die ook wankelen en bepaald niet fijn voelen.

Enrico en Flavia werden gedreven door een hartverwarmend doel. Rico en Jeanette worden gedreven door hun agenda’s, hun hypotheken, hun veeleisende werk. De aandacht moet worden verdeeld over duizend en een zaken.

Als je alles hebt en je voelt je zó opgejaagd, zó bedreigd, feitelijk zó ongelukkig, dan is de neiging groot om nog wat harder te gaan hollen. Je wilt immers ontsnappen aan je huidige staat van zijn, dus wat kan helpen? Het antwoord lijkt voor de hand liggend: een nieuwe carrièrestap; een andere baan, een mooie luxe keuken, auto of badkamer; een verre vakantietrip om een keer helemaal tot rust te komen.

Er zijn zo veel verlangens die een oplossing beloven. Maar gedesillusioneerd kom je elke keer tot de ontdekking dat geen ervan je helpt. De gejaagdheid neemt slechts toe. Je wordt telkens weer geconfronteerd met een buitenwereld die niet is bij te houden en steeds meer van je lijkt te eisen.

Een groot misverstand van deze tijd

Het motto van onze tijd – voor als straks je einde daar is – is: je moet alles gedaan hebben, en het liefst ook veel bezit hebben gehad, anders hebt je het leven niet ten volle geleefd.

Is dat werkelijk onze bestemming?

Afgelopen winter, op een van de afleveringen van Barts BoekenClub in het Betty Asfalt Complex, was schrijver Daan Remmerts de Vries te gast. Hij zei daar iets opmerkelijks. Dat ging ongeveer zo:

‘Het is een grote misvatting om te leven alsof elke dag van je leven de laatste is. Het is veel lonender om te leven alsof je eindeloos de tijd hebt.’

Moeten we dat afdoen als een onzinnige filosofische beschouwing van een tegendraadse schrijver? Of steekt er enige wijsheid achter?

Het frappante is dat ik dit idee ook in het boek Op naar geluk van Ap Dijksterhuis (2015) tegenkom. Dijksterhuis – toch niet de minste wetenschapper die zich bezighoudt met het thema geluk – ziet het als een van de grootste misverstanden van deze tijd dat ‘je elke dag moet beleven alsof het je laatste is’.

Hij roept het trieste beeld in herinnering van Jim Morrison, zanger van The Doors. Leven alsof elke dag de laatste is, was zijn persoonlijke motto. Hij verpandde zijn ziel aan het duivelse driespan seks, drugs en rock-’n-roll, en werd 27 jaar jong. Zijn graf kun je bezoeken op Père-Lachaise in Parijs. Op dat kerkhof liggen trouwens meer beroemdheden die zich vonden in dezelfde levenshouding.

Natuurlijk was Jim Morrisons levenslot een extreem incident, maar daarom wel een dat bij ons beklijft. Het idee om alles uit het leven te halen door jezelf in een snelkookpan te storten, is een typisch materiële en westerse gedachte. Het is het idee van ‘alles is te koop’, en als we dus de middelen hebben, moeten we het ook maar kopen.

Maar we weten wat ie doet, de snelkookpan. Wat geldt voor de aardappels, geldt net zo goed voor ons: wie erin stapt is snel klaar met het leven; letterlijk zoals Jim Morrison, of figuurlijk zoals Rico.

Het alternatief voor de verwende westerling

Ik kom hiermee op wellicht de grootste vloek van ons tijdperk: de vloek van de verdeelde aandacht.

Enrico en Flavia hadden één heel duidelijke missie. In al hun armzaligheid leidden zij een zeer hoopvol en vervullend leven. Zij werden niet geplaagd door een wensenpakket dat niet was bij te houden. Zij vonden geluk niet in geld, in uiterlijke schijn, of in spannende ‘thrills’. Zij vonden geluk in een eenduidig en helder doel, iets warms dat hun leven zin gaf: de stip aan de horizon waarvoor Rico de puf mist om hem voor hemzelf ook te ontdekken.

Misschien zou het ons verwende westerlingen helpen om het leven van een arme immigrant eens te ervaren (het zou de maatschappij in ieder geval in meer dan één opzicht goed doen). Dat is natuurlijk geen realistisch scenario, maar er is misschien wel een ander antwoord op onze onvrede.

Nog even terug naar Ap Dijksterhuis (2015). In datzelfde Op naar geluk van hem maakt hij op een zeker moment gewag van drie potentiële psychologische behoeften die elk mens heeft:

  • we willen erbij horen;
  • we willen iets goed kunnen;
  • we willen kunnen doen wat we willen doen.

Deze drie zijn onze psychologische basisbehoeften. Naast de bevrediging van onze basale behoeften – zoals voeding, veiligheid en liefde – dienen ook deze bevredigd te worden, anders hebben wij als mens geen goed voelend leven.

Meestentijds zijn we ons niet bewust van de drie psychologische behoeften. In tegenstelling tot de basale behoeften, die zich luidkeels laten horen als ze niet worden bevredigd. Het aardige is echter dat je, zodra je je er wel van bewust bent – nu dus – je er ook echt iets mee kunt gaan doen.

Over de eerste van de drie heb ik het al eens eerder gehad. We concentreren ons voor het onderhavige onderwerp op de tweede: we willen iets goed kunnen. Deze gaat natuurlijk over onze behoefte om te presteren, onze competenties aan te scherpen, onze talenten te ontdekken en ze te ontplooien.

De ietwat verstopte vraag die we ons zojuist stelden, was: is er voor ons een andere weg naar een warm doel dan de weg die Enrico en Flavia voor zich zagen?

Jazeker, die is er. Een weg bovendien die zeer past bij ónze tijd en ónze situatie. Het antwoord vind je in deze ene psychologische behoefte.

Je mastery goal ontdekken

Als ik ergens voor zou willen pleiten in de maatschappelijke arena, dan is het dat ieder mens zijn ‘mastery goal’ ontdekt.

Je mastery goal vinden, gaat over het oplossen van de volgende levensvraag: waar wil jij heel goed in worden tijdens jouw bestaan hier op aarde? En denk niet te moeilijk. Denk in vaardigheden: schilderen, ondernemen, spreken, hout bewerken, programmeren, besturen (van een truck of van een organisatie), trainen, verzorgen, mensen managen, voetballen, verkopen, zingen, en ga maar door.

Je mastery goal vind je in die vaardigheid waar jij meesterschap in zou willen bereiken. Als je haar ontdekt, dan kun je jezelf ontplooien in die richting. Dan kun je van start met de 10.000 uren die metaforisch nodig zijn om naar dat meesterschap op te stijgen. Inspirerend is het boek Uitblinkers van Malcolm Gladwell (2008). Het gaat hierover.

Maar let op: bereiken is niet het doel. Dat is zelfs onmogelijk, want wat is uiteindelijk ‘meesterschap’? Belangrijker dan dat je ooit meesterschap verwerft, is dat je iets onontkoombaar aantrekkelijks in handen hebt, iets dat je wegleidt van de vloek van de verdeelde aandacht.

Het mastery goal zou ook voor de Rico’s en Jeanettes een oplossing kunnen zijn. Want de stip aan de horizon die ze daarmee vinden, maakt ze weer zelf eigenaar van hun agenda. Het roept hun intrinsieke motivatie op. Ze kunnen richting geven aan hun leven. Ze kunnen keuzes maken die het mastery goal dienen, waardoor het werk dat ze doen ook nog op een andere manier lonend wordt dan de louter financiële.

Het fantastische van een mastery goal is dat verdeelde aandacht geconcentreerde aandacht wordt. En niet voor even, maar duurzaam. Want er valt iets te bereiken dat al het andere overstijgt en waar je je steeds bewust van bent. Je denkt wel tien keer na voordat je je daar vanaf laat leiden.

Je gift weggeven

De oprechte intentie van veel jachtig geleefde levens is dat wij onze tijd zo goed mogelijk dienen te besteden. Wat ons daarbij blokkeert, is de algemene overtuiging dat een goed besteed leven een leven is waarin zoveel mogelijk gedaan en geproefd is. Het effect is: het blijft inderdaad bij proeven.

We laten ons te makkelijk misleiden door de overprikkelde ‘oppervlaktemaatschappij’. Dat gedrag leidt nauwelijks tot een betekenisvol leven.

Ooit zou Pablo Picasso hebben gezegd: ‘The meaning of life is to find your gift, the purpose of life is to give it away.’

Het is niet verdeelde aandacht die ons gelukkig maakt, het is eerder onverdeelde aandacht: volledig geconcentreerd ergens je op richten, op iets dat er toe doet; er volledig bij zijn en bewust voelen wat er in en buiten jou plaatsvindt. Afwisselend focus en flow ervaren. En merken dat het steeds beter wordt. ‘Het’ dat ben jij én de maatschappij, want als jij je gift – je mastery goal – gevonden hebt, heb je heel wat weg te geven.

Foto: door Sherpa uit nl, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1861824

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Professional Certified Coach – PCC gecertificeerd door ICF – International Coach Federation. Ik ben mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat ze hun leven kunnen vormgeven op een manier die bij hen past en die hen gelukkig maakt.

6 reacties… add one

  • Noelle Riel 18 jul 2017, 11:19

    Dank weer voor een inspirerende nieuwsbrief. Elke keer een traktatie!

  • Marlène Langbroek 18 jul 2017, 12:28

    Wat weer een mooi artikel, Stan. En zo herkenbaar.
    Ik moet denken aan de ‘bucket list’ die menigeen voor zichzelf maakt. En dan niet omdat het einde nadert.
    Helder krijgen wat je missie (of noem het je ‘mastery goal’) is met betrekking tot werk is in mijn coachtrajecten een belangrijk thema. Want afhankelijk daarvan maak je een keuze welke kwaliteiten van jezelf je in wilt zetten in je werk.

    • Stan Lenssen 18 jul 2017, 12:47

      Het is mooi dat je in jouw trajecten veel aandacht besteedt aan dit thema Marlène. Het geeft mensen niet alleen een kompas, maar maakt ze inderdaad ook bewust van hun meest vervullende talenten.
      Dank voor je reactie en warme groet,
      Stan

  • Gerard Sipkens 18 jul 2017, 14:44

    Hoi Stan, een mooi verhaal over focus in plaats van oppervlakkig leven. Dank je wel! Groet, Gerard.

    • Stan Lenssen 18 jul 2017, 14:52

      Dank je wel Gerard, met plezier geschreven.
      Ik wens je een mooie zomer,
      Stan

Geef een reactie