De waan van willen winnen

William Shakespeare had een mooie visie op het leven: ‘Het is een schouwtoneel’, zei hij ‘en iedereen is slechts acteur.’

In die visie – vast niet geheel toevallig ingekleurd door zijn vak – zit een ontkenning van de vrije wil.

William Shakespeare kon uitzoomen. Hij kon het geheel overzien en het spel dat gespeeld werd herkennen. Misschien was hij daarom wel zo’n groot toneelschrijver.

Onderdeel van het schouwtoneel

Wij zijn allemaal een piepklein onderdeel van het grote geheel. Dat prikkelt ons tot het acteren van ons ding.

Kijk eens naar de boom in het park. Ook een levend wezen. Hij groeit, ademt, bloeit, verliest zijn blad en loopt weer uit. Alles op impulsen waarin het schouwtoneel voorziet.

Zo werkt het ook met ons. Wij ademen en bewegen mee in het spel van impulsen. Er is maar één wezenlijk verschil met die boom: dat is ons ego. Wij hebben een IK. Wij denken dat wij los staan van het schouwtoneel.

Maar dat is de misleiding van ons bewustzijn. Einstein wist dat treffend uit te drukken (uit Verlichting voor luie mensen, Paul Smit):

Als de maan, tijdens het verwezenlijken van haar eeuwige beweging rondom de aarde, voorzien was van een zelfbewustzijn, zou zij ervan overtuigd zijn dat zij aan het bewegen is vanuit zichzelf. Zo zou een wezen, begiftigd met een hoger inzicht en een meer perfecte intelligentie, kijkend naar de mens en zijn handelingen, lachen om de illusie van de mens, dat hij handelt vanuit zijn eigen vrije wil.

Analoog aan dat wezen, zouden wij lachen om de boom, als die ons ging vertellen dat hij zijn doen en laten zelf in de hand had.

Winnen

Maar goed, wij hebben nou eenmaal dat ego, ons grote IK. Daar moeten we het mee doen.

Dat ego doet rare dingen met ons. Zo zadelt het ons op met een voortdurende drang om alsmaar te moeten winnen. Het maakt eigenlijk niet uit waar we mee bezig zijn. Of het nou sport, spel of werk is, winnen is belangrijk.

Ooit studeerde ik bedrijfskunde (als het ergens over winnen gaat…). Daar leerde ik het target management van Frederick Taylor kennen, ook wel ‘Taylorism’ of ‘Scientific management’ genoemd.

Taylor ontwikkelde zijn managementbenadering voor productieomgevingen. Hij zocht naar de kleinst mogelijke eenheden waarin werk kon worden opgedeeld. Daartoe werd ter plekke, bij de werker, de stopwatch ingezet.

Het was de taak van het fabrieksmanagement om met die eenheden het werk voor de fabrieksarbeiders met precisie te organiseren. Dat leverde een geweldige efficiëntie op; arbeiders gingen machinematig werken.

Een belangrijk element van het Taylorism was daarnaast de inzet van incentives: materiële beloningsprikkels die de stopwatchtijden konden bekorten. De fabriek kon daarmee, als de workflow eenmaal was vastgesteld, naar believen haar capaciteit verhogen.

Het Taylorism vond veel navolging, ook buiten de industrieën. Het leek allemaal zo logisch en het bracht een grote belofte: voortaan kon je berekenen hoe te winnen. Het schonk de illusie van grote zekerheid.

De mens als machine. Taylor bedacht zijn target management in de periode rond 1900. Het zijn oude inzichten. Inmiddels weten we beter: ‘carrots and sticks’ motiveren slecht. Je bent slimmer bezig als je de innerlijke drijfveren van mensen weet aan te spreken.

Hoewel het Taylorism aanvankelijk succesvol was, liep het uiteindelijk vast. Naarmate de autonomie van de arbeidersklasse groeide, groeide ook de weerstand tegen het Scientific management. Rond 1950 werd het in de westerse industrieën dan ook als ‘uit de tijd’ beschouwd.

Het te aanlokkelijke target management

Taylor kon uitzoomen als Shakespeare. Maar anders dan Shakespeare dacht Taylor dat hij het schouwspel ook nog eens naar zijn hand kon zetten.

Het Taylorism had maar één doel: voorspelbaar winnen. We leven anno 2016. We hebben het zelden nog over Taylor. De werkvloer van onze industrieën is gerobotiseerd of uitbesteed. De arbeider is manager geworden.

Hoewel het target management op de werkvloer allang heeft afgedaan, blijft de belofte van voorspelbaar winnen aanlokkelijk. Met als gevolg dat, tegen beter weten in, het target management nog steeds leeft in allerlei managementlagen van onze bedrijven, in verkoop- en inkoopomgevingen, en in dienstverlenende sectoren. Soms in stiekeme vormen; soms ook heel opzichtig.

Het doet daar akelige dingen met mensen, zo lees ik in Theo Compernolles Stress, vriend en vijand. Het is dodelijk voor optimaal breinwerk, voor het continue leren, voor creativiteit, voor resultaat op lange termijn. Kon je de spieren van de handarbeider nog wel met externe impulsen tot harder werken dwingen, het brein laat zich allerminst dwingen.

Want, zo schrijft neuropsychiater Compernolle:

Breinproductie kun je alleen maar verdienen! Je kunt geen creatieve gedachte per uur, per dag of per week eisen.

Om het brein voor je te winnen, moet je het hart en de ziel van de bezitter voor je zien te winnen. Dit gaat ook over winnen, maar dan anders.

Een verslavende gouden pil

Het is makkelijk wijzen naar een ver verleden. Het is makkelijk om de schuld te zoeken bij een reeds lang gestorven managementgoeroe. Maar dat winnen gaat natuurlijk om een neiging van ons allemaal. En we zoeken allemaal de gouden pil die makkelijk wegslikt en snel resultaat belooft.

In het begin van deze 21e eeuw hebben wij bijvoorbeeld onze Social Media. Die presenteren ons, net als het Taylorism, een grote verwachting. En het lijkt allemaal ook net zo logisch. Nu kun je immers iedereen bereiken met jouw product of boodschap. De wereld met zijn miljarden klanten, is ons aller speelveld geworden. Iedereen kan iedereen beïnvloeden. We kunnen allemaal winnen.

Of is het één groot piramidespel? We gaan het zien. Maar hoe dan ook, één ding is al wel duidelijk: de Social Media zijn de grote stressoren van onze tijd. Wij zijn als de machinale arbeiders in de industrieën van het Taylorism. We laten ons sturen door de bliepjes en piepjes  als waren het de incentives van Frederick Taylor.

Veel mensen ervaren daardoor hetzelfde als die oude arbeidersklasse. Ze voelen zich beroofd van hun autonomie. Het goede nieuws is dan ook dat de tegenbeweging ook hier niet lang uit zal blijven.

Het minder goede nieuws is dat de Social Media nog lang niet ‘uit de tijd’ zijn. Ze veroorzaken stress, en het is een vorm van stress die verslaaft. Hun bliepjes, piepjes en oplichtende schermpjes zijn externe impulsen waaraan mensen niet kunnen ontsnappen.

Telkens weer ontlokt zo’n impuls een shotje dopamine aan ons brein. Dat is een stofje dat ons goed doet voelen, want het bevredigt even ons verlangen. Maar, net als elk verslavend middel, ondermijnt het ook onze autonomie. Want op een gegeven moment leef je alleen maar voor dat stofje en grijp je dus voortdurend naar je schermpje.

Kijk eens om je heen; zie jij ook wat ik zie? Ik heb ze niet geteld, maar Theo Compernolle helpt me met zijn getallen in Ontketen je brein: tussen de 67 en 80% van de mobielbezitters checkt zijn of haar schermpje zelfs zonder dat er een bliepje is afgegaan!

Psychologische indigestie

Deze stress verslaaft en deze stress geeft breinschade. Vergelijkbaar met de schade die ontstaat als je extreem vaak door tijdzones reist. Of als je veel werkt in ploegendiensten (uit Het geheim van je brein, Aamodt & Wang). En, o toeval, dat trekt het kringetje rond naar het Taylorism met zijn gerobotiseerde arbeiders die de fabriek 24 uur per dag draaiende moesten houden.

Maar we doen dit helemaal zelf. De oude managementgoeroe Taylor heeft hier weinig mee te maken. Hooguit spelen een paar moderne managementgoeroes een rol. Hetgeen onverlet laat dat wij zelf verantwoordelijk blijven.

Het is opnieuw dat alsmaar willen winnen dat ons parten speelt. En we worden er weer niet blij van. Er bestaat zelfs een term voor wat dat met ons doet: psychologische indigestie (uit Op naar geluk, Ap Dijksterhuis). Door de achteloze, makkelijke weg te kiezen, geven we ons over aan een verslavende gewoonte. Volgens Dijksterhuis gebeurt er dan het volgende:

Het zorgt op lange termijn voor – ironisch genoeg – rusteloosheid die gevoed wordt door het besef dat het leven inhoudsloos en zonder opwinding voorbij gaat.

Niet niks!

De makkelijkste weg

Wat willen we eigenlijk bereiken met al dat winnen? Zijn we misschien ergens naar op zoek en denken we dat het winnen het ons kan geven?

Erg veel van ons winnen is gericht op rijkdom. De meest grijpbare vorm van rijkdom is uiterlijke rijkdom. Het Taylorism was er sterk op gericht. Dat was een zeer materieel tijdperk. De succesvolle fabriek was een groot icoon. Ook de nazaten van het Taylorism zijn met hun target management gericht op uiterlijke rijkdom. De Social Media zijn er eveneens niet vies van. Er komen nogal wat beloftes voorbij op al die tijdlijnen.

Wij neigen altijd naar de makkelijkste weg. De grijpbaarheid van uiterlijke rijkdom suggereert dat gemak. Maar grijpbaarheid wil nog niet zeggen dat wat we werkelijk zoeken datgene is dat zo voor het oprapen lijkt te liggen.

Wat de meesten van ons werkelijk zoeken, is een inhoudsvol leven, waarin we ons goed en gelukkig voelen. Maar wat bereiken we? Wat zien we bij het target management? Wat zien we bij de Social Media?

Grote bijeffecten, die precies leiden naar het tegenovergestelde van dat inhoudsvolle leven.

Shakespeare had het goed gezien: het leven is een schouwtoneel waarin iedereen slechts acteert. Dat impliceert dat we optreden in allerlei illusies. Winnen is één daarvan. Dat is een echt ego-ding, net als materiële rijkdom. Ze passen niet toevallig zo goed bij elkaar.

Sociaalpsychologische rijkdom

Laten we ook eens uitzoomen in dit artikel. Voel je eens Shakespeare en kijk naar dat schouwtoneel. Je bent dan wel niet de regisseur en hebt het op het toneel niet voor het zeggen, je kunt wel bepalen hoe jij je daar voelt. Je hebt de tools daarvoor zelf in handen met je neuroplastische brein.

Elke rol biedt kansen om inhoudsvol te zijn, om je goed en gelukkig in te voelen. Daarin ligt het echte winnen. Het hangt van jouw bereidheid af om voorbij de makkelijkste weg te kijken en de handvatten te zien. En uiteraard ermee aan de slag te gaan: te werken aan jezelf.

Sociaalpsychologische rijkdom is bijvoorbeeld zo’n handvat. Het is voor onze geluksbeleving veel belangrijker dan geldelijke rijkdom, stelt Ap Dijksterhuis.

Het is de rijkdom die tot uiting komt in de steun die je geeft aan anderen en die je ontvangt van anderen. Sociaalpsychologische rijkdom ontstaat wanneer je live tijd doorbrengt met anderen, en vanuit respect voor anderen handelt.

Als je nu toch in dat schouwspel acteert en, net als ik en ieder ander, blijft neigen naar willen winnen, richt je winnen dan eens daarop. Ik bedoel, we worden nou eenmaal – anders dan de boom – misleid door een ego. Ga er dan ook vol voor, en laat het schitteren op het toneel!

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat ze hun leven kunnen vormgeven op een manier die bij hen past en die hen gelukkig maakt.'

3 comments… add one
  • Liliane Limpens 9 sep 2016, 8:55

    Stan: “Er is maar één wezenlijk verschil met die boom: dat is ons ego. Wij hebben een IK.”

    Deze visie is ‘common good’. Ik denk dat àl het leven – mensen dieren bomen et al. – een eigen wil, een eigen persoonlijkheid, een eigen taal heeft. Alleen beschikken wij mensen niet over het volledige waarnemingsinstrumentarium om dit te kunnen zien, horen. Dit weten van de eigen beperking, van de onvolkomen registratie-mogelijkheden, is voldoende om volstrekte gelijkwaardigheid van al het leven als uitgangspunt te nemen.

    • Stan Lenssen 9 sep 2016, 15:04

      Dank weer voor je bijdrage Liliane,
      Zoals het artikel zegt, het IK is een misleiding van ons bewustzijn. Er is daarom gelijkwaardigheid.

      • Liliane Limpens 9 sep 2016, 15:30

        Dank Stan. Ik probeerde eigenlijk te zeggen dat mijn uitgangspunt is dat alle levensvormen Ego’s hebben. Na ja, eens komen we daar waarschijnlijk wel achter….

Leave a Comment

Privacyverklaring