Geluk: een product van bewustzijn!

Mensen zijn gelukkige dieren, want zij hebben een bewustzijn.

Zo meteen meer daarover, maar eerst iets vervelends over ons bewustzijn.

In tegenstelling tot de meeste andere dieren, weten wij dat het leven ergens eindigt. Door de eeuwen heen hebben wijzen van allerlei pluimage dit uitgelegd als onze beproeving op aarde:

Mensen dragen een loodzware last met zich mee: het besef van hun sterfelijkheid. Daarvan worden ze pas verlost als, juist ja, het moment van sterven daar is. En heel misschien daarna, als ze moreel goed geleefd hebben, ontvangen ze alle geluk in het eeuwige hiernamaals.

Is dat een reden om moreel goed te leven? Geluk in het hiernamaals? De meesten van ons geloven hier niet meer zo in. Ik denk dat dat terecht is. Er is een heel andere reden om moreel goed te leven. Die speelt hier en nu op aarde. Ook die heeft met geluk te maken.

Subjectief welbevinden

Waarom zijn wij gelukkige dieren als ons bewustzijn ons juist zo teistert?

Behalve het besef van sterfelijkheid, geeft het bewustzijn ons nog iets: het vermogen tot subjectief welbevinden. Ofwel: het vermogen tot gelukkig zijn. (De term subjectief welbevinden is ooit bedacht door psychologen. Zij werden kriegel van het woord geluk en vonden deze dekmantel. Het zegt meer over hen dan over geluk. Maar dit terzijde.)

Ons bewustzijn maakt ons gelukkig, ondanks die jammerlijke bijwerking. Voor wat, hoort wat; dat lijkt ook hier op te gaan. Probeer dat maar eens uit te leggen aan de eenden buiten. Zij beseffen hun sterven niet en ze zijn niet gelukkig (wat ze overigens niet ongelukkig maakt). Zij peddelen op instinct.

In het boek Op naar geluk vertelt hoogleraar en psycholoog Ap Dijksterhuis interessante dingen over de relatie tussen bewustzijn en geluk. Hij noemt het bewustzijn ons geluksorgaan: ‘We kunnen ons geluk vergroten door de inhoud van ons bewustzijn leuker, mooier en zonniger te maken.’

Daarbij geeft hij nog iets mee, een opmerkelijke tip, die ik na al mijn leeswerk over het brein alleen maar hartgrondig kan onderschrijven. Hij zegt: ‘Een fundamenteel inzicht in het functioneren van ons bewustzijn […] beschouw ik zelf als het belangrijkste gedeelte van de route op weg naar geluk.’

Omstandigheden en geluk

Het verhaal van beproeving is onzin. We hebben ons eeuwenlang een rad voor ogen laten draaien.

In datzelfde boek van Ap Dijksterhuis kom ik een uitgebreid onderzoek tegen dat is gedaan in Frankrijk onder mensen met LIS. LIS is het Locked In Syndroom. Het is geen ziekte maar een fysieke staat van zijn, die overigens wel veroorzaakt kan zijn door een ziekte.

Het gaat hier om mensen die totaal verlamd zijn, maar nog over hun volledige cognitieve vermogens beschikken. Hun situatie is bijvoorbeeld veroorzaakt door een dwarslaesie, MS of ALS. Vaak kunnen zij alleen nog de oogleden en de ogen bewegen en op die manier communiceren. De wereldberoemde natuurkundige Stephen Hawking heeft zo hele boeken geschreven.

Voor veel gezonde mensen is deze opsluiting in het eigen lichaam het grootste schrikbeeld dat ze ooit kan overkomen. Desgevraagd zouden ze je zeggen dat het leven voor hen dan beëindigd mag worden. Die gedachte maakt dit onderzoek extra interessant.

De onderzoekers vroegen LIS-patiënten die al langer leden aan het syndroom om aan te geven hoe gelukkig ze waren. Ze moesten antwoord geven op een schaal van 1 (heel ongelukkig) tot 10 (heel gelukkig). Hun antwoorden werden vergeleken met een controlegroep die bestond uit gewone Fransen. Deze controlegroep gaf zichzelf een gemiddelde van 6,8.

En de LIS-patiënten? In hun opgesloten bestaan? Waarvan een ander zou zeggen: ’Laat mij dan maar doodgaan’? Zij gaven zichzelf geen 2 of een 3; nee, een 6,2. Niet eens veel lager dan de controlegroep.

Dit waren mensen die al langere tijd LIS hadden. Uit weer andere onderzoeken blijkt dat mensen wel enige tijd nodig hebben voor mentaal herstel. Iemand die in een rolstoel belandt, zal daar natuurlijk aanvankelijk veel moeite mee hebben. Maar het geluksgevoel maakt verrassend snel sprongen. Het blijkt eerder een kwestie van maanden dan van jaren vooraleer iemand opveert.

Wat een levenslange kwelling lijkt voor een buitenstaander, wordt dus heel anders ervaren door de persoon die het overkomt. Niks beproeving. De omstandigheden waarin wij worden gebracht of verkeren, hoeven niet ons geluk te bepalen.

Mensen beschikken over een fenomenale natuurlijke veerkracht. Wij bepalen zelf hoe wij in onze omstandigheden staan en spreiden een groot vermogen tentoon aan die omstandigheden een positieve interpretatie te geven. Totaal verlamd en aan anderen overgeleverd, gaan we nog op zoek naar waar we dan wel toe in staat zijn. En we vinden dat! En we vinden er vervulling in! Ons geluk herstelt zich.

De geluksformule

Een gelukkige eigenschap van geluk is dat het grotendeels maakbaar is. Er bestaat zelfs een formule voor. Martin Seligman, de grondlegger van de positieve psychologie, beschrijft in zijn boek Authentic Happiness een eenvoudige versie van die formule.

Happiness = Set range + Circumstances + Voluntary control

Op zijn Nederlands:

Het geluksniveau H van een mens is een optelsom van zijn geluksbereik S, zijn omstandigheden C en zijn eigen inzet V.

Het geluksbereik is een vast gegeven. We krijgen het mee in onze genen. Dat betekent dat er onveranderlijk verschillen zijn tussen mensen. De ene mens zal zich van nature gelukkiger kunnen voelen dan de andere. Het is niet anders, maar een woord van troost: zoals je zo zult zien, blijven er nog genoeg mogelijkheden over om je genen niet al te veel zeggenschap te laten hebben.

De omstandigheden worden bepaald door de zaken waarmee wij ons omringen, onze materiële bezittingen en door de situaties waarin wij ons bevinden. Interessant is om je nu al even te realiseren dat wij in onze Westerse maatschappij aan deze omstandigheden bijzonder veel waarde toekennen. Wij gedragen ons alsof ons geluk er voor 100% van afhangt. En dat is best bizar, want je hebt net een voorbeeld gezien waaruit blijkt dat ons geluk zich helemaal niet zo veel gelegen laat liggen aan omstandigheden. Het wordt nog bizarrer als je zo direct ziet welk gewicht omstandigheden in de schaal van de geluksformule leggen.

De eigen inzet, die je ook de vrijwillige variabelen zou kunnen noemen, bestaat uit al die manieren die we hebben om positieve emoties te activeren. Dat klinkt wat abstract, dus ik geef wat voorbeelden:

  • Regelmatig je dankbaarheid uiten voor de goede dingen die je hebt ervaren
  • Bewust omgaan met de genoegens van het leven (een lekker diner, een mooie film, een spannend boek)
  • Onrecht vergeven
  • Streven naar flow-ervaringen door jezelf uit te dagen
  • Je werk zo inrichten dat je er voldoening in vindt
  • Jezelf steeds ontwikkelen
  • Anderen gelukkig maken

Nu zul je misschien denken dat dit allemaal moralistisch overkomt, maar let wel: dit zijn geen levenslessen uit een religie of geloofsovertuiging; dit is puur wetenschappelijke stof. Van al deze voorbeelden is het positieve effect op ons geluksniveau op een degelijke wijze aangetoond.

En nu de verrassing. Hoe zit het met de verhouding van die 3 variabelen? In welke mate dragen zij bij aan ons geluk?

Dat plaatje ziet er als volgt uit:

H = S + C + V = 50% + 10% + 40%

Ons geluk ligt dus voor 50% buiten onze macht, maar meteen ook voor 50% binnen onze macht. We hebben er, met andere woorden, een heel behoorlijke invloed op. Alhoewel we dat vaak niet zo ervaren. Maar, waar we misschien een beetje te veel op hopen, is dat die 10% van de omstandigheden ons wel gaat helpen. En daar komen we in een onbevredigend parket, want zij leveren zo ontzettend weinig op van datgene wat we werkelijk verlangen.

De dubieuze rol van het onderbewuste

Het moge duidelijk zijn: er is een belangwekkende reden om moreel goed te leven, juist hier op aarde!

En toch hobbelen we heel egoïstisch achter materiële zaken aan. Daar zou niks mis mee zijn als we dat deden om onze vrijwillige variabelen te voeden. Maar dat doen we vaak niet. De klok slaat korte termijn en eigen gewin. We geven voorrang aan snelle genoegens door de aanschaf van spulletjes en het verwerven van andere kicks.

Waarom doen we dat?

Dat doet ons onderbewuste. Het is instinctief handelen (denk aan die eend die onbekommerd rondpeddelt, zich van niets bewust) en heeft alles te maken met onze oudste hersenlagen. Die dringen aan op overleven. Die wanen zichzelf nog steeds op de steppe waar schaarste en gevaar voortdurend op de loer liggen. En waar gelukkig zijn er niet toe doet voorzover het gaat om het directe voortbestaan.

Dat onderbewuste heeft altijd de neiging op de voorgrond te treden. Biologisch is het dus heel verklaarbaar dat we makkelijk in de overlevingsmodus springen. Want dat is wat korte termijn en eigen gewin in feite representeren.

Nee, gelukkig zijn is echt iets van het bewuste. En dat komt net kijken. Dat heeft in de evolutie nog een lange weg te gaan. Om dat bewuste te activeren en daarmee ons geluk, daar moeten we vreselijk hard ons best voor doen.

Geld en geluk

Dus nog even iets over geld om het echte streven naar geluk voor eens en voor altijd áán te leren. Hoeveel zou je willen verdienen? 50.000 euro, 100.000 euro, de balkenendenorm van momenteel 178.000 euro, of liever nog hoger?

We zitten al snel op: hoe hoger, hoe beter. Maar let op: dat blijkt één grote illusie. Er bestaat inmiddels extensieve onderzoeksdata die glashelder staaft dat 65.000 euro in onze contreien van de wereld de optimale bovengrens is (anno 2016). Alle hebberigheid daarboven doet ons geluksniveau niet stijgen. Er zijn zelfs aanwijzingen dat het dan daalt.

Een inkomen van 65.000 euro verzorgt blijkbaar voldoende ons natje en droogje. We komen er het materiële leven zorgeloos mee door, en dat is wat telt. Want dan kunnen we ons gaan wijden aan het moreel goede leven; dat wat ons werkelijk gelukkig stemt.

Dus geen jaloerse blikken richting eenieder die het geluk meent te smaken meer te verdienen. Dat blijkt een utopie. Er treedt gewenning op aan alle luxe en het creëert grote stress om de ratrace vol te houden.

Wat is wijsheid?

Waar ik werkelijk in geloof, is dat wij hier op aarde ons gelukkig mogen voelen. Er is geen enkele noodzaak om dat uit te stellen tot het hiernamaals. Wat ervoor nodig is, is het moreel goede leven. En even voor alle duidelijkheid: dat is geen moralistisch geleuter. De wetenschap komt mij hier te hulp.

Gelukkig zijn of worden, vergt continue arbeid: werken met je vrijwillige variabelen, niet de makkelijkste weg van het materialisme kiezen. Dat is trouwens net zo goed hard werken, alleen dan zonder de zo gehoopte opbrengst.

Hoewel ik iedereen al zijn of haar mooie spullen gun, is één besef zéér belangrijk: mensen die zich laten leiden door louter materiële doelen wacht een weinig benijdenswaardig lot. En wel hier op aarde. Zij ervaren minder geluk, meer depressies, meer angsten en meer eenzaamheid. Ook dat wordt ondersteund door de wetenschap (uit Op naar geluk, Ap Dijksterhuis). ’t Is maar dat je weet waar je voor kiest.

Werken met je vrijwillige variabelen is een zeer bewust proces. Daardoor vraagt het inspanning. Maar evenzo is die inspanning wel heel leuk, want hé, we hebben het hier per slot over geluk! Zet je beste morele beentje voor en maak anderen gelukkig; je krijgt er een hemels gevoel voor terug. Blijf jezelf ontwikkelen; het brengt je onbetaalbare vervulling op je reis. Daag jezelf steeds uit; je wordt beloond met vele zalige momenten van flow.

Tot slot, toch nog een moraal in dit verhaal: wees dankbaar en durf onrecht te vergeven, want dat is een vorm van wijsheid die bewezen gelukkig stemt. Geheel in overeenstemming hiermee, geef ik graag het laatste woord aan Socrates:

‘Men verwerft geen geluk door rijk te worden, men verwerft geluk door wijs te worden.’

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat ze hun leven kunnen vormgeven op een manier die bij hen past en die hen gelukkig maakt.'

3 comments… add one
  • Andrea 29 jun 2016, 13:48

    Heel interessant en goed geschreven, dank!

    • Stan Lenssen 29 jun 2016, 16:30

      Jij ook dank Andrea. Een mooi compliment is altijd een cadeau.
      Alle goeds,
      Stan

  • Marije Verbeeck 5 jul 2016, 8:31

    Dag Stan,

    dank voor je inspirerende nieuwsbrief!

Leave a Comment

Privacyverklaring