Hoe je vasthoudt aan je toekomstplannen

Pierre Bezouchov, de buitenechtelijke zoon van een steenrijke Russische graaf, is een van de hoofdpersonen in de roman Oorlog en vrede van Leo Tolstoj. Pierre is een zachtaardige figuur die houdt van het goede leven. Hij valt op door zijn forse gestalte en wekt de indruk van suffig en verstrooid, maar hij is intelligent en heeft een groot moreel besef.

Pierre is een dromerige denker die er moeite mee heeft om zich te schikken naar de omgangsvormen en de etiquette van de Russische adel van begin 19e eeuw. Met zijn grote lijf beweegt hij zich in daad en woord ronduit onhandig tussen de vorsten, gravinnen en freules.

Als de oude graaf komt te overlijden blijkt hoeveel genegenheid hij altijd voor Pierre heeft gevoeld. Hij laat hem zijn adelijke titels en zijn complete vermogen na. De Russische aristocratie is ontsteld: de bastaard Pierre, waar ze binnen hun kringen – niet zonder genoegen – vaak zo smadelijk over konden spreken, is nu één van hen. Door zijn enorme vermogen en zijn nieuwe adelijke positie, is de liederlijke Pierre in één klap een van de meest gewilde, geziene en benijde personen van de Moskouse en Petersburgse elite.

Pierre ontpopt zich als een impulsieve plannenmaker die het beste met de mensheid voorheeft. Hij brengt zijn plannen echter zelden tot voltooiing.

Zo sluit hij zich aan bij de vrijmetselarij en doet zijn best om hun gedachtengoed van soberheid en barmhartigheid in de praktijk te brengen. Hij zweert zijn bourgondische levensstijl af en neemt zich voor om de lijfeigenen van zijn landerijen en dorpen een beter leven te schenken. Daar maakt hij voortvarend een begin mee. Hij geeft zijn rentmeester opdracht om scholen, kerken en ziekenhuizen te bouwen. En lijfeigenen krijgen de mogelijkheid en middelen om zich vrij te kopen. Helaas gaat er nogal wat mis. De rentmeester maakt misbruik van Pierres vertrouwen: hij fraudeert en hij bedriegt hem. Pierre is weinig oplettend. Bovendien laat hij zich ook gemakkelijk weer verleiden tot zijn losbandige levenswijze. Na een jaar of wat loopt het hele project spaak.

Een andere keer ontplooit Pierre een ambitieus militair initiatief. Het is 1812, Napoleon is met een enorm leger Rusland binnengevallen en is al ver tot Moskou doorgedrongen. De tsaar doet op een bijeenkomst een emotionele oproep aan de grootgrondbezitters om troepen te leveren. Pierre is aanwezig en wordt diep geraakt door de woorden van de tsaar. Hij zegt direct een heel regiment toe. Hij neemt zich voor om dit regiment ook zelf aan te voeren. Hij ziet zichzelf al in heroïsche beelden op het slagveld, vooruit galopperend op zijn mannen. De financiering komt in orde, het regiment wordt in de omgeving van Moskou gedetacheerd. Maar, als puntje bij paaltje komt, laat Pierre het afweten voor wat betreft zijn militaire leidersrol. Hij is toch te gehecht aan zijn veilige, luxueuze leven. Misschien maar goed ook; hij heeft geen militaire ervaring en zijn corpulente lichaam op een paard op het slagveld – hij realiseert zich dat hij amper kan paardrijden – zou een makkelijke schietschijf zijn.

Opnieuw komt een groots plan in hem op als Moskou bezet is door het Franse leger en Napoleon zijn intocht zal gaan maken. Heimelijk neemt Pierre zich voor om de keizerlijke snoodaard persoonlijk uit te schakelen. Hij verkleedt zich als boer, schaft een pistool aan en gaat op pad. In dat avontuur laat hij zich op een klungelige wijze het pistool door een krankzinnige dronkelap ontfutselen. Op het nippertje weet hij grote ongelukken te voorkomen. Hij redt een Franse officier het leven als die door de dronkelap neergeschoten dreigt te worden. Die redding resulteert in een drinkgelag met de officier, waarin de vijanden sympathie voor elkaar opvatten. Intussen voelt Pierre het moment naderen dat hij in actie moet komen. Maar hij voelt nog iets: zijn eigen zwakheid die ertoe zal leiden dat hij van het stoutmoedige plan wel weer af zal zien. En zo gebeurt het.

Pierre is een extreem geval in zijn plannenmakerij, maar Pierre heeft moeite met waar wij allemaal moeite mee hebben: het doorzetten van onze toekomstplannen.

Ik, de vreemdeling

Wat maakt het zo lastig om vol te houden bij de uitvoering van onze gedroomde vergezichten?

Een verklaring is dat we onszelf in de toekomst in een gedissocieerd perspectief zien: we hebben het gevoel dat we kijken naar een vreemde in plaats van naar onszelf.

Voortuit kijkend naar onszelf wordt ons brein op dezelfde manier actief als wanneer we naar een andere persoon kijken, lees ik in De kracht van wilskracht van Kelly McGonigal. We zien, zoals Pierre, de heroïsche beelden van een ander.

Dat heeft grote gevolgen voor onze acties. De bevrediging van directe behoeften en verlangens van ‘ik mijzelf’ zal al gauw voorrang krijgen boven het belang op de lange termijn van ‘ik de vreemde’. Tegen een onbekende zeggen we nou eenmaal makkelijker nee dan tegen onszelf.

De begrensde rationaliteit

Er is nog een factor die het ons lastig maakt, want er is nog een trucje dat ons brein met ons uithaalt. Dat is het trucje dat gaat over hunkering en verlangen.

Onze rationaliteit blijkt beperkt. Zolang we onze plannen in de toekomst kunnen plaatsen, gaat alles goed. We zijn dan uitstekend in staat om te beredeneren hoe de doelen bereikt dienen te worden. Er is geen afleiding, er is alleen maar focus op die ene daad ver weg.

Maar dan vordert de tijd en dienen zich allerlei uitnodigingen aan. Ze waren voorheen onbekend en buiten beeld, maar ons brein neemt ze nu haarscherp waar. Hoe dichter we ze bij ons vinden, hoe aantrekkelijker ze worden. Komen de verleidingen eenmaal binnen ons bereik, dan switcht ons brein naar de beloning zoekende stand.

Onze toekomstplannen zijn de klos, want de rede verdwijnt en het oerwezen komt boven. Gedragseconomen noemen dit het probleem van de begrensde rationaliteit. Het is alsof we weer terug zijn op de prehistorische steppe, waar het enkel draait om het directe overleven. ‘Hier doet zich een prachtkans voor, een snelle, makkelijke hap; je schaadt jezelf als je die laat schieten’; dat is wat ons brein zegt.

Hier is dopamine in het spel. Dit breinstofje zorgt ervoor dat verleidingen die voor het grijpen liggen een enorm verlangen bij ons oproepen. We kunnen bijna niet anders dan eraan toegeven. Dat hoeft helemaal geen punt te zijn, ware het niet dat die kortetermijngenoegens nogal eens strijdig zijn met onze toekomstplannen.

Zo kan het maandelijkse verlangen naar het automatische inkomen uit loondienst het gedroomde ondernemerschap makkelijk blokkeren. Ook is niet zelden de geur van die ene sigaret voldoende om het stoppen-met-roken-plan de nek om te draaien. En nogal eens verdringt de veilige vertrouwdheid van de saaie, niet zo fijne betrekking de ambitie voor de baan die je eigenlijk zou willen.

We zijn allemaal makkelijk een Pierre die telkens weer vervalt in zijn bourgondische levensstijl en daardoor steeds opnieuw afdwaalt van zijn oorspronkelijke intenties.

Jezelf met de stok slaan

Zijn er oplossingen om ons gedrag gunstiger te sturen?

Zeker, maar eerst een woord over wat pertinent niet werkt, terwijl we er toch vaak naar grijpen. Ik heb het over strenger zijn voor jezelf.

Het is typisch westers denken dat grijpen naar de stok om jezelf daarmee te slaan, zou aanzetten tot beter presteren. Dat dat niet werkt, aanvaarden we maar moeilijk. Het druist lijnrecht in tegen onze overtuiging dat je discipline afdwingt door bestraffing, in dit geval: jezelf vermanend toespreken.

De paradox is dat onze discipline juist afneemt als we onszelf bestraffen. Zelfkritiek tast onze motivatie aan en daarmee onze zelfbeheersing. Een meer oosterse benadering van mildheid en vrede hebben met jezelf werkt veel beter. Rients Ritskes zegt hierover in Zen en keuzes maken:

‘In het westen streeft men naar het licht en vecht men tegen de draak en het donker. In het oosten streeft men naar vrede met de draak en het donker, en vindt men zo het licht.’

Mildheid

Hoe houden we makkelijker vast aan onze toekomstplannen?

Een deel van het antwoord is terug te vinden in het toepassen van de milde, oosterse benadering, hetgeen gesteund wordt door westers onderzoek.

Heb erbarmen met jezelf, want dat zorgt voor motivatie, concludeert Kelly McGonigal uit haar wetenschappelijke data. De verrassing die onderzoekers hebben blootgelegd, is dat jezelf vergeven leidt tot verantwoordelijkheidsgevoel. Dat is een bevinding die er heel anders uitziet dan de algemeen aanvaarde visie die exact het tegenovergestelde bepleit.

Jezelf vergeven creëert waardevolle effecten: het stelt je meer open voor feedback en voor lessen trekken uit je misstappen. Er ontstaat een growth mindset. Dit is een ingesteldheid waarbij je fouten durft te maken. Je beseft namelijk dat die onontbeerlijk zijn in een leerproces. Zo’n mindset helpt je om gericht te presteren en bij afdwaling toch telkens weer het voorgenomen toekomstpad in te slaan.

Mastery goal

Een ander deel van het antwoord vinden we terug in de manier waarop we onze doelen formuleren. We hebben geleerd om dat heel concreet te doen. Het rijtje van de SMART-formule (specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch, tijdgebonden) kennen de meesten van ons uit het hoofd.

Er mist helaas iets essentieels in die puur rationele benadering. Dat is de factor die ons stimuleert om onze intrinsieke motivatie tot een grote kracht uit te laten groeien. Intrinsieke motivatie is de lust om de puzzel op te willen lossen omdat het oplossen nou eenmaal in zichzelf zo’n grote bevrediging schenkt.

We hebben daarvoor een extra doel nodig naast onze concrete doelen: het zogenaamde mastery goal. Een mastery goal formuleer je allesbehalve concreet, een mastery goal omschrijf je in termen van het ontwikkelen van een vaardigheid. Ik wil een steeds betere schilder worden, ik wil mijzelf ontwikkelen tot de top in mijn vakgebied, ik wil het ondernemerschap tot in de finesses in de vingers krijgen; dat zijn mastery goals.

Het mastery goal is het overkoepelende doel in je leven, dat doel waarvan je gaat gloeien   vanbinnen. Je concrete, SMART geformuleerde doelen zijn de stappen onderweg.

Het mastery goal is onmisbaar voor het vasthouden aan je toekomstplannen. Toch wordt het weinig ingezet. En dat terwijl de onderzoekers die dit concept een naam hebben gegeven (Oettingen en Mann), hebben aangetoond dat mastery goals er meer toe leiden dat je je blijft inzetten voor je doelen dan SMART goals dat doen!

Trots

Tot besluit nog een woord over trots, want behalve mildheid en mastery goal is ook trots een trekpaard voor je toekomstplannen.

Trots is een probaat middel om verleidingen te weerstaan. In De kracht van wilskracht geeft Kelly McGonigal een mooi voorbeeld:

’40% van de proefpersonen die zich voorstelden hoe trots ze zich zouden voelen als ze niet van de chocoladetaart aten, namen inderdaad geen hap.’

Trots leidt de aandacht af van ‘de taart’. Trots laat ons intensief beleven dat we al een eind op weg zijn naar ons mastery goal.

Trots beïnvloedt ons hartslagritme op een gunstige manier. Dat is meetbaar. Daarmee vermindert trots onze gevoeligheid voor stress en teleurstelling, en versterkt trots onze zelfbeheersing en wilskracht.

Wees trots op jezelf en gedraag je vooral ook trots, want trots blijkt extra goed te werken als je anderen deelgenoot maakt van jouw trots. En, heel eerlijk: is er niet in elk mensenleven ontzettend veel om ongewoon trots op te zijn?

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat we ons leven hier kunnen vormgeven op een manier die iedereen gelukkig maakt.'

3 comments… add one
  • Huub Koch 16 nov 2016, 15:18

    Dank je wel voor dit artikel Stan! Er zitten weer veel mooie pareltjes in die me inspireren. Hartelijke groet van Huub

  • Nelleke Op de Coul 10 jan 2017, 17:12

    Elke dag overschat ik blijkbaar opnieuw wat ik op een dag voor elkaar kan krijgen; mòet krijgen van mezelf.
    Met als gevolg dat ik me elke avond opnieuw een ‘loser’ vind en voel. Mezelf daar ook voor uitmaak en niet alleen daar voor, maar zelfs erger. Regelrechte minachting voor mezelf.
    Nu ik je artikel lees; mezelf met een stok slaan en het daar op volgende over ‘mildheid’ , rijst ineens de vraag op of ik mezelf niet deels hierdoor verlam. Of dit aanhoudend negatieve zelfbeeld niet leidt tot self fulfilling prophecy, waardoor ik steeds minder productief wordt.. Dat het misschien niet zo wonderlijk is dat ik, als door mezelf al gedoodverfde loser, ‘s morgens al bij voorbaat moedeloos en al moe voor ik zelfs maar ben begonnen aan een nieuwe dag begin. Er elke dag weer tegenop begin te zien.
    Wanhopend over zelfs maar het bereiken van enkele van de hele serie SMART goals ( die ik heb), laat staan over het ooit zullen bereiken van mijn droom; mijn ‘hoofddoel’; mijn mastery goal ( die ik zeker heb, gevisualiseerd en al en tot in de kleinste details uitgewerkt. Maar ik die nu steeds verder van me zie wegdrijven. Uiteraard ook, weer, zoals altijd, “eigen schuld; je bent te langzaam, te oud (65), te onhandig, te theoretisch, te makkelijk, te lui, te incompetent en kort samengevat met nog een extra lading rotte vis: een loser!”
    Door je artikel te lezen, zie ik dat ik als het ware de verpersoonlijking ben van je stelling dat verbaal geweld jegens jezelf niet werkt. Ja averechts.
    Ik sla het op en print het even uit, als je het niet erg vindt.
    Maar ja, ik zou nu zo gauw nog even niet weten waar ik iets aan of in mezelf kan opdiepen wat enig respect verdient. Complimenten van anderen krijg ik wel.
    Misschien moet ik die met behulp van affirmatie dan maar eens gaan geloven, in plaats van ogenblikkelijk ontkrachten.
    Hoe dan ook, je hebt me wel opheldering, inzicht, inzake mezelf en mijn gedrag gegeven. Ik moet dt doorbreken!
    Waarvoor oprecht hartelijk dank!

    Nelleke

Leave a Comment

Privacyverklaring