Hoe je wordt wat je waarneemt

In Het maakbare brein van Margriet Sitskoorn lees ik het tragische en tegelijkertijd fascinerende verhaal van Sujit Kumar, de kippenjongen.

Ik vat het voor je samen:

Sujit wordt in 1971 geboren in Fiji. Al op zeer vroege leeftijd wordt hij ernstig mishandeld. Hij krijgt slaag met een koevoet en wordt regelmatig van de trap gegooid. Van jongs af aan zit Sujit in een kippenhok opgesloten. Buren en familie weten ervan, maar niemand grijpt in.

Het kippenhok is jaren zijn stabiele omgeving. Sujit leert, zoals alle kinderen doen, door imitatie. Hij hopt rond als een kip, houdt zijn handen gevouwen als klauwen en fladdert met zijn armen. Hij pikt naar zijn voedsel, kukelt als een haan en nestelt zich op de vloer als hij gaat slapen.

Als hij 8 jaar oud is, wordt Sujit door hulpverleners gevonden. Zij brengen hem naar het Samabula-bejaardenhuis van Suva, de hoofdstad van Fiji.

Daar weten ze zich geen raad met de onhandelbare jongen. Ze binden hem vast aan de muur in een kamertje. Het touw dat zijn leefruimte bepaalt, is 2 meter lang. Tegen de muur staat een oud ziekenhuisbed met een smerige matras. De wanden zijn beschimmeld en de vloer is vol kapotte tegels. In de hoek zit een afvoerputje, want nu en dan wordt de waterspuit op de jongen gezet; om hem schoon te spuiten en om de stinkende ontlasting af te voeren.

22 jaar lang is dit Sujits thuis.

Op 28 november 2002 bezoekt Elizabeth Clayton, lid van de Rotary-club van Suva, het Samabula-bejaardenhuis. Het is ter gelegenheid van een liefdadigheidsbijeenkomst. Elizabeth wordt rondgeleid en stuit op de kippenjongen. De erbarmelijke situatie van Sujit Kumar grijpt haar zo aan dat zij besluit zich over hem te ontfermen.

Elizabeth schakelt artsen, pedagogen en andere experts in. In de maanden die volgen wordt Sujit uitgebreid onderzocht. Het wordt duidelijk dat het tekort aan menselijk contact en de ‘opvoeding’ door de kippen de nodige sporen in zijn hersenen hebben achtergelaten.

In 2003 begint Sujit aan zijn revalidatie. Hij krijgt liefdevolle zorg en wordt omringd door deskundige begeleiders op allerlei gebieden. Eindelijk kan Sujit zich ook vrij bewegen.

In korte tijd maakt hij ongelofelijke vorderingen. Hij hecht zich aan de mensen om hem heen. Hij leert simpele zinnen te begrijpen, zoals ‘open de deur’ en voorziet, wanneer Elizabeth haar tas pakt, dat ze weggaat, want als reactie daarop rent hij naar haar auto.

Het gedrag van Sujit in 2002 kwam niet voor op de ontwikkelingsgrafiek van kinderen. In 2006 heeft hij inmiddels de mentale en emotionele ontwikkeling van een 3-jarig kind. Beetje bij beetje leert hij steeds bij.

Nu, in 2016, is Sujit weer stappen verder. Hij zal echter nooit leren spreken en moet nog steeds oneindig veel leren, maar de kippenjongen bestaat niet meer. Hij is nu Sujit Kumar, een trots individu.

Een verrijkte omgeving

Wij zijn voortdurend in wording. Als je misschien denkt dat je dezelfde persoon bent als 20 jaar geleden, dan zit je er deerlijk naast. Mensen zijn ongekend dynamisch, net als overigens de wereld om ons heen.

De grootste component van wie wij zijn, wordt geleverd door ons brein. Dat brein is een continue ‘work in progress’. Het vormt en het kneedt zich onophoudelijk, ongeacht onze leeftijd. Dat heet neuroplasticiteit.

En dat het zich voortdurend vormt en kneedt, is wellicht verkeerd verwoord. Jij als persoon hebt daar een groot aandeel in. Want waar jij veel aandacht aan besteedt, daar wordt je brein meester in. Samen met je brein vorm jij dus jouzelf.

Een factor die van grote invloed is op de richting waarin ons brein zich ontwikkelt, is onze omgeving.

Margriet Sitskoorn vertelt in IK2 – een ander uitstekend en praktisch boek van haar hand – over het vele bewijs hiervoor. ‘We weten nu’, zegt zij, ‘in eerste instantie door onderzoek bij knaagdieren, dat een omgeving die rijk is aan dingen waar je van alles kunt ontdekken, waar je veel kunt bewegen en waar je sociale omgang hebt met anderen, dat zo’n omgeving, mits zij niet te overweldigend is, goed is voor de hersenen.’

Zo’n omgeving heet een Enriched Environment, ofwel een verrijkte omgeving.

Tussen neuroplasticiteit en een verrijkte omgeving heerst een sterke wisselwerking. Je bent als mens gemaakt om nieuwe dingen te ontdekken. De hersenen vragen daarom. Zo ontwikkelen zij zich. Je omgeving beïnvloedt in grote mate hoe jouw brein zich vormt, dus ultimo jouw doen en laten. Met jouw doen en laten geef je vervolgens vorm aan je omgeving. Het is een proces dat nooit stopt.

Margriet  Sitskoorn drukt het mooi uit: ‘Je bent en je wordt, terwijl je de omgeving gebruikt en creëert.’

Er is dus tweerichtingsverkeer en niet alleen dat; het is ook een zichzelf versterkend proces. Een verrijkte omgeving maakt het brein steeds leniger, zeg maar steeds ‘neuroplastischer’. Het zal daarom ook steeds creatiever en slimmer vorm geven aan die omgeving.

Daarbovenop is er nòg een bonus: een verrijkte omgeving remt het verval van de hersenen bij het ouder worden. Mensen die uitgedaagd worden, door scholing, door werk, door sociale activiteiten, deze mensen blijven letterlijk jong van geest. Ze leven zelfs langer.

Eigen invloed

In een vrije wereld bepaal je zelf aan welke omgeving je je blootstelt. Steeds maak je opnieuw keuzes in dat verhaal. Je hebt daarmee zelf een grote invloed op de ontwikkeling van je brein.

Psychologen maken een onderscheid in grofweg 2 omgevingsrichtingen:

  1. Algemeen verrijkte omgeving
  2. Specifiek verrijkte omgeving

Een algemeen verrijkte omgeving is een omgeving waarin sprake is van een combinatie van fysieke, sociale èn cognitieve prikkeling. Zo’n omgeving daagt je dus uit op het lichamelijke, communicatieve èn mentale vlak.

Teamsport-beoefenaars verkeren bij uitstek in dit soort omgevingen. Spel, samenwerking en denkvermogen komen er bij elkaar. Maar ook in allerlei werkomgevingen zie je deze combinatie van prikkels. Hoewel het fysieke aspect soms te wensen overlaat, zoals in veel kantooromgevingen. (Gelukkig krijgt dat steeds meer aandacht. Zo is het steeds populairdere staand vergaderen een leuk voorbeeld van een compensatieactiviteit.)

In een specifiek verrijkte omgeving stel je jezelf een ontwikkelingsdoel. Je wilt iets speciaals bereiken en daar heb je een vaardigheid voor te ontwikkelen.

Denk bijvoorbeeld aan Epke Zonderland en zijn bijzondere turnprestaties. Zulke gerichte doelen vragen erom dat je jezelf blootstelt aan heel specifieke fysieke, sociale òf cognitieve prikkeling, of een specifieke combinatie van die prikkels.

Anne Franks missie

Een omgeving kan soms op een eigenzinnige manier tot uitdaging prikkelen.

Anne Frank schrijft in Het Achterhuis: ‘Ik wil van nut of plezier zijn voor de mensen die om mij heen leven en mij toch niet kennen. Ik wil nog voortleven, ook na mijn dood! En daarom ben ik God zo dankbaar dat hij me bij mijn geboorte al een mogelijkheid heeft meegegeven om me te ontwikkelen en om te schrijven, dus om uit te drukken wat al in me is!’

Anne Franks verrijkte omgeving bestond uit niet meer dan een leeg dagboek, dat zij voor haar verjaardag cadeau had gevraagd, en de kleine kamers met hun gebeurtenissen op haar onderduikadres. Afgesloten van de buitenwereld, was dat voor haar genoeg om dat talent te gaan ontwikkelen waarvoor ze God zo dankbaar was.

Daarstraks had ik het even over een vrije wereld. Aan Anne Franks voorbeeld zie je dat, zelfs in een zeer beperkte vrijheid, altijd een grote eigen invloed geldt op waar je jezelf voor openstelt. En hoe je wat je dan ontvangt weer aanwendt om je omgeving rijker, of zo je wilt, draaglijker te maken.

Anne Frank heeft, met haar keuze toen, haar ingeperkte omgeving voor zichzelf fijner vorm kunnen geven. Wat zij nooit geweten heeft, is welke grote invloed ze daarmee ook heeft gehad op de omgeving van de wereld na haar. Zo sterk kan een mensenbrein zijn. Daar zijn neuroplasticiteit en verrijkte omgeving eigenlijk veel te zakelijke woorden voor.

Onze invloed

Onze hersenen zijn kneedbaar als klei. Zij vormen zich naar de stimulansen die zij ontvangen. Een grote bron van stimulansen is de omgeving waarin wij verkeren. Daardoor bepaalt onze omgeving in belangrijke mate ons brein.

De geschiedenis van Sujit is afschuwelijk. Hij was een klein en hulpeloos kind. Net als ieder ander in zijn eerste levensjaren, volledig afhankelijk van anderen. Sujit had geen invloed op zijn omgeving.

Maar de meeste mensen kunnen kiezen na die eerste levensjaren. Als die ons een zekere mate van liefde en stabiliteit hebben gegeven, zijn wij een zelfstandig individu dat kan putten uit zijn omgeving en er in een bepaalde mate invloed op heeft.

Alles draait om keuzes. Hoe beperkt, klein of naargeestig je jouw omgeving ook ervaart, vraag je steeds af: wat vind ik hier dat mij verder helpen kan in mijn ontwikkeling als mens?

Jouw brein en jouw persoon, ze gaan hand in hand. Jij bent je brein. Ontwikkel het. De volgende stap is dan vanzelf een stap naar een omgeving die minder beperkt is, minder klein en minder naargeestig. Denk aan Anne Frank; jij maakt jouw omgeving en die van alle anderen.

Onze belangrijke opgave

De belangrijkste opgave is te leren waarnemen. Waarnemen en jezelf vragen stellen: wat kan ik hiermee, wat geeft het mij? Totdat de antwoorden komen en alles helder wordt.

Hoe simpel het ook klinkt, het is vaak verre van eenvoudig. Fijn dus dat er coaching is, want dit gaat zoveel beter als je het samen doet.

Verrijking is een groot woord dat zit in kleine dingen: een leeg vel papier, een bal, een raamwerk bespannen met maagdelijk linnen. Verrijking zit ook in wat je vindt in wat je meemaakt: een bedompt onderduikadres aan een Amsterdamse gracht, opgesloten met anderen die je niet allemaal even lief zijn; je vreest een angstig en onzeker lot.

Als je durft kan veel een grote bron van inspiratie zijn.

Je hoeft niets van neuroplasticiteit te weten. Als je maar de moed hebt om te werken aan jezelf, want misschien zijn we wel hier om de wereld te verrijken.

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat we ons leven hier kunnen vormgeven op een manier die iedereen gelukkig maakt.'

6 comments… add one
  • Tony 5 jun 2016, 13:46

    Wat een schitterend prachtig mooi artikel. Ik heb er veel aan gehad. Dankjewel Stan!

  • Huub Koch 14 jun 2016, 14:45

    Wederom een rijk artikel, Stan. Waarvan de reikwijdte nog niet bepaald hoeft te worden. Dat al je hartewensen mogen uitkomen!

  • Nelleke Op de Coul 29 jun 2016, 16:09

    Met mijn zelfvertrouwen is het doorgaans niet zo denderend.
    Niet denderend is eerder een understatement.
    Over het algemeen, zover ben ik nu dat ik dat doorkrijg, versterkt door self fulfilling prophecy.
    Nu merk ik dat door het lezen van jouw artikelen, die cirkel steeds vaker doorbroken wordt
    Zoetjesaan sijpelt er weer geloof in mezelf en hoop naar binnen en, o wonder.., het nestelt zich er.
    Wat jij, in mijn geval totaal belangeloos, want ik kan het normaal (nog) niet betalen, voor me doet en al hebt gedaan en met mij voor zoveel anderen is van een onschatbare waarde.
    Het laat openingen zien, daar waar ik dacht dat ze er niet, of niet meer, waren.
    Daar kan ik je niet genoeg voor bedanken. In korte tijd heb ik weer veerkracht en zelfs al resultaten bereikt die mezelf verbazen. Door inzichten die ik te danken heb aan jouw artikelen toe te passen en me daarvan bewust te zijn.

    • Stan Lenssen 29 jun 2016, 16:27

      Dag Nelleke,
      Ik aanvaard dit als een grote dank voor het werk dat ik met zo veel passie doe. Jouw reactie maakt voor mij weer eens heel helder waar die passie zijn oorsprong vindt.
      Ik blijf voor jou schrijven. Jij blijft mij lezen. Zo helpen we elkaar. Deal? 😉
      Alle goeds,
      Stan

Leave a Comment

Privacyverklaring