Laveren tussen vrijheid en geluk

‘Vrijheid is een last die ons op de schouders wordt gelegd. We zijn veroordeeld tot vrijheid’, zegt Sartre (De prijs van de vrijheid, Joep Dohmen en Maarten van Buuren).

Volgens Sartre stuurt vrijheid ons één van twee richtingen in: naar onzekerheid en wanhoop, of naar trots en een besef van onafhankelijkheid. Dat het een last is die óns op de schouders drukt, betekent dat we er zélf mee aan de slag moeten. En het is onontkoombaar want ‘we zijn veroordeeld tot vrijheid’.

De last van de vrijheid

Vrijheid kan ons ongelukkig maken, of vrijheid kan ons gelukkig maken. De keuze is aan ons, als we Sartre in zijn redenering volgen.

De ‘last van de vrijheid’ gaat natuurlijk heel erg over verantwoordelijkheid. Toen ik in 2014 voor het eerst de Nationale Dodenherdenking op de Dam bijwoonde en daar stond tussen de duizenden mensen en op het grote scherm Jan Terlouw hoorde spreken, drong dat weer eens scherp tot mij door. Hij zei:

Vrijheid is niet dat je mag doen waar je zin in hebt. Vrijheid is dat het je wordt toegestaan om te doen wat je moet doen in de gegeven omstandigheden.

Met andere woorden: vrijheid is niet egoïstisch maar wat lanterfanten, vrijheid is je handelingsruimte zo verantwoordelijk mogelijk invullen.

Vrijheid wordt vaak verward met het begrip vrije wil. De vrije wil is echter fictie. We maken deel uit van de gebeurtenissen, in plaats van dat we de gebeurtenissen bepalen.

Maar dan vervalt ook iedere verantwoordelijkheid, zou je zeggen. Kun je de handelingsruimte die je hebt dan wel verantwoordelijk invullen? Of, zoals Paul Smit in zijn boekje Verlichting voor luie mensen zich terecht afvraagt: ‘Als je nergens voor verantwoordelijk bent, wordt je dan niet lui een fatalistisch?’

Het antwoord is nee – hij komt er zelf op – want die mogelijkheid zou alleen bestaan als je wél een vrije wil had. Het is als in een film: je blijft gewoon keurig acteren in de voor jou geschreven rol. De crux is namelijk dat je volgens de wetten van de natuur dan wel nergens voor verantwoordelijk bent, diezelfde natuur zorgt ervoor dat je je als mens wel degelijk verantwoordelijk voelt.

Omgaan met tijd

Verantwoordelijkheid is niet iets wat je hebt, het is iets wat je voelt. Analoog daaraan is ook vrijheid niet iets wat je hebt, het is iets wat je voelt. Goed omgaan met dat gevoel van vrijheid, is goed omgaan met het gevoel van verantwoordelijkheid.

Er is een universeel streven in mensen naar geluk. Op een verantwoordelijke manier omgaan met vrijheid, draagt in grote mate bij aan dat geluk.

Daniel Kahneman geeft in zijn boek Ons feilbare denken een goed advies. Hij zegt: ‘De gemakkelijkste manier om uw geluk te verhogen, is uw tijdsbesteding onder controle te brengen.’ Geluk wordt namelijk vooral bepaald door onze ervaringen. Ervaringen zijn tijdgebonden belevingen. Tijd is iets waar we min of meer controle over hebben. En dat hebben we niet over veel andere zaken die in belangrijke mate ons geluk bepalen. Bijvoorbeeld onze genetische eigenschappen, waar ons geluksgevoel voor 50% van afhangt (Martin Seligman, Authentic Happiness).

Tijd is dus een makkelijk inzetbaar geluksinstrument. Je kunt je ervaringen ermee beïnvloeden.

Dat lijkt in strijd met het niet bestaan van de vrije wil. Het is het echter niet. Natuurkundig gezien is tijd namelijk net zo’n fictieve entiteit. Het is een verzinsel van mensen. Ons bewustzijn houdt ons ook hier voor het lapje. Maar het is, net als de vrije wil, wel wat wij als realiteit ervaren en kunnen begrijpen.

Wij hebben daarom de vrijheid om onze tijd zelf in te vullen. Dat is onze realiteit. Maar hoe lastig is het om met die vrijheid verantwoordelijk om te springen?

Misbruik van vrijheid I

Wij zijn opgevoed met een beeld van palmbomen, zon, strand en luieren als het om ‘het goede leven’ gaat. Dat beeld wordt dagelijks bevestigd door allerlei boodschappen waarmee we worden bestookt. Van promoties voor ver-weg-vakanties tot soaps en reality-docu’s waarin een celebrity-leven van champagne en Maserati’s wordt verheerlijkt.

Maar dit type leven lijkt net zo zorgeloos als dat het inhoudsloos is. Het bevredigt niet. Het appelleert slechts aan ons gevoel van liever lui dan moe te zijn. Toch is dit het beeld waar velen naar streven, omdat het als een overtuiging in onze maatschappij is ingebed.

De achteloze ontspanning wordt ons overal aangeboden. Denk aan Twitter, tv-kijken, internetsurfen, Facebook, kroeghangen, de vakantieboulevard, winkelcentra, en ga maar door. Het is haast onmogelijk de prikkels te ontlopen en de verleidingen te weerstaan. De boodschap is te indringend en te aanlokkelijk. Uit onwetendheid geven we er massaal aan toe.

Wat mensen zich weinig realiseren, is dat ‘het goede leven’ dat werkelijk leidt tot geluk er heel anders uitziet. Dat is een leven dat gevuld wordt met uitdagende activiteiten. En dan heb ik het niet over bungeejumpen of een rondje in de achtbaan. Ik heb het over activiteiten waardoor je als mens persoonlijke groei ervaart.

Ap Dijksterhuis haalt in zijn boek Op naar geluk een, in dit verband, veelzeggende conclusie aan uit een Amerikaans onderzoek bij jongeren:

Actieve tieners die veel meer tijd besteden aan sport en studie zijn veel gelukkiger dan couchpotato’s die veel tv-kijken en verder maar wat rondhangen in shopping malls. Alleen hebben die actieve tieners dat niet door. Zij denken dat hun luie leeftijdgenoten juist gelukkiger zijn dan zijzelf!

Inhoudsvol actief zijn leidt tot meer geluk. Te veel achteloze ontspanning leidt tot minder geluk. Het ontaardt in een gevoel van rusteloosheid en het idee dat het leven zonder enige betekenis door je handen glipt. Dat heet psychologische indigestie. In onze maatschappij worden veel mensen door die ‘aandoening’ geplaagd. Hun leven wordt beheerst door gewoontes en verslavingen die ze beletten het leven echt te leven.

Het is de dualiteit die het leven boeiend en spannend maakt, stelt Paul Smit. Hij bedoelt daarmee dat juist door de pieken en dalen het leven de moeite waard is. Leuke, ontspannende momenten zijn prima en fijn, maar het zijn de moeilijker momenten die ons prikkelen en uitdagen om diepgang te ervaren. Zij maken van ons leven een fascinerende ontdekkingstocht.

Misbruik van vrijheid II

Als iets illustreert hoe makkelijk we ons laten verleiden en hoe moeilijk de verantwoordelijkheid van vrijheid ons valt, dan is het ‘moral licensing’ (De kracht van wilskracht, Kelly McGonigal).

Wie iets goed doet, is tevreden met zichzelf en vindt het daarom gerechtvaardigd om nu en dan een misstap te begaan. We kennen allemaal de voorbeelden van bekende politici die hun handen slecht thuis kunnen houden als het om de andere sekse gaat. Toch weten we van veel van diezelfde politici dat ze in hun dagelijkse werk worden gedreven door een sterke en goede moraal.

Waarom gaat het dan toch fout? Zonder hun handelen goed te willen praten: het is de puur menselijke neiging om eigen deugdzaamheid te belonen met ondeugdzame daden.

Dit gedrag beperkt zich absoluut niet tot politici. Wij permitteren ons allemaal bij tijd en wijle vrijheden die in strijd zijn met onze doelen of met ons gedachtegoed. Regelmatig zijn we willens en wetens ‘zondaars’, omdat we vinden dat er ‘genoeg goed’ tegenover staat.

Een voorbeeld: er verdwijnen op de zondagmiddag heel wat ongezonde snacks en biertjes achter de kiezen na het sporten. Want na een paar gezonde uren mogen we best wel even zondigen, menen we. Maar sportkantines zijn niet per ongeluk een grote concurrent van de reguliere horeca. Niet zelden loopt het zondigen behoorlijk uit de hand.

Nu kun je zeggen, dat is onschuldig want ik doe het toch niet met de stagiaire. Maar wat blijft er over van die onschuld als de zondagmiddag eindigt in een dodelijk verkeersongeval door alcohol?

We hebben allemaal eenzelfde pet op. Verantwoordelijk omgaan met vrijheid valt ons moeilijk. Ons gedrag is vaak in conflict met onze doelen op lange termijn. We kiezen voor een kortstondig genotsmoment, omdat we vinden dat we dat verdiend hebben. We verwarren dat met geluk, en komen misschien ook nog wel hopeloos in de problemen.

Op gespannen voet

Vrijheid en geluk staan op gespannen voet. De paradox is dat we vrijheid vaak als een van de hoogste waardes aanwijzen die we hebben: zonder vrijheid geen geluk!

Maar de vrijheid die ons gegeven is, wenden we nogal eens volledig tegenstrijdig aan. We vullen haar met kabbelende en onbevredigende activiteiten, want die presenteren zich als zo aantrekkelijk. Ook vergeten we onze doelen en zondigen rechtstreeks tegen wat we echt belangrijk vinden.

We laveren tussen onzekerheid en trots, en tussen wanhoop en onafhankelijkheid. We zoeken naar geluk.

Uiteindelijk zijn we niet onwetend, we snappen het best: het is de fascinerende ontdekkingstocht die ons geluk kan schenken. Het is de ontdekkingstocht van onszelf. Ontdekken houdt ons soepel, waardoor we ontvankelijker worden voor gelukservaringen.

We kunnen dat stimuleren door te kiezen voor inhoudsvolle activiteiten, zoals lezen, cultuur beleven, studeren, creatief zijn, en sporten. We kunnen dat stimuleren door ons te committeren aan onze doelen en de positieve stress die daarbij hoort te accepteren.

Staan vrijheid en geluk werkelijk op gespannen voet? Of zit in de uitdaging die die gespannen voet ons stelt, juist één van de geluksbrengers van het leven?

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat we ons leven hier kunnen vormgeven op een manier die iedereen gelukkig maakt.'

0 comments… add one

Leave a Comment

Privacyverklaring