Slavernij

Ik zal voortaan met andere ogen naar Oopjen kijken. Zij is een van de grote juwelen uit de schatkamer van onze gouden eeuw. Samen met Marten Soolmans, haar man, werd zij begin 2016 voor 160 miljoen euro gekocht van de familie De Rothschild. Zij maken deel uit van ons culturele erfgoed en horen dus gemeenschapsbezit te zijn. De aankoop was een project van ons Rijks en het Franse Louvre, waar Oopjen en Marten sindsdien om en om elkaar gezelschap houden.

Op dit moment hangt het koppel Soolmans in het Rijks, als onderdeel van de tentoonstelling Slavernij. Met negen andere namen vertelt het stel het verhaal van het Nederlandse slavernijverleden.

Op vrijdag 9 juli ben ik daar.

Ik maak onder andere kennis met Joã, die rond september 1646 wist te ontsnappen aan zijn Portugese slavenhouder in Brazilië. Hij ontkwam naar Nederlands grondgebied. Daar werd hij uitgebreid ondervraagd. Joã zelf boeide de Nederlanders niet bijzonder. Uit het verhoorverslag blijkt dat ze vooral geïnteresseerd waren in strategische informatie over hun Portugese handelsconcurrenten. Daar wist Joã het nodige over te vertellen.

Ik leer de tegenstrijdige geschiedenis kennen van Dirk, de abolitionist, zoon van een rijke VOC-regent in Zuid-Oost Azië. Dirk verzette zich op Java tegen de slavernij. Hij werd vervolgd en vluchtte in 1798 naar de Republiek. Zijn vrouw moest hij achterlaten. Zij stierf op Java in 1801. Rond 1820 duikt Dirk weer op in Brazilië waar hij een koffie- en sinaasappelplantage heeft. Uit zijn kasboeken blijkt dat hij er gebruik maakt van slaven. Want, had hij ontdekt, vrijgemaakten ‘gingen lopen’; ze waren hem niet dankbaar genoeg.

Ook ontmoet ik op de tentoonstelling de dappere Lohkay van Sint Maarten. Ze had het gewaagd de plantage waar ze moest werken te ontvluchten. Ze werd gepakt; voor straf sneed de slavenhouder haar een borst af. Lohkay liet zich niet ontmoedigen en ontsnapte opnieuw. Ze vluchtte de heuvels in, waar ze in haar eentje wist te overleven en een icoon van verzet werd.

~~~

Nederland was vanaf de 17e eeuw een belangrijke speler in de slavenhandel en bleef dat tot het einde van de 19e eeuw, toen de slavernij werd afgeschaft. Nederlanders verscheepten ruim 600.000 in Afrika tot slaaf gemaakte mensen naar de beide Amerika’s en rond de 1 miljoen naar Nederlands-Indië en Zuid-Afrika.

Alles werd ze afgenomen; hun thuis, hun naam, hun identiteit, ze wisten niet waar ze heen gingen – het enige dat ze behielden was de herinnering aan waar ze vandaan kwamen. Ze kregen een naam die soms naar die plek verwees, maar in de hun vreemde taal obscuur geklonken moet hebben. Of ze werden genoemd naar de maand waarin ze tot slaaf gemaakt waren – Januarij, Augustus –, of voortaan aangesproken met christennamen als Paulus en Maria. Bezit en schrijven werd ze verboden. De kinderen die zij kregen werden eigendom van hun slavenhouder.

Slaafgemaakten werden met geweld losgerukt uit hun omgeving, hun families, hun taal, hun cultuur en hun religie, en verplaatst naar een onbekend, ver land. De ontheemding en de anonimisering maakten verzet vrijwel onmogelijk. Mannen, vrouwen en kinderen werden gedegradeerd tot economische objecten. De ontmenselijking was zo grondig en diepgaand dat zwarte en gekleurde mensen tot in onze tijd door veel ogen als tweederangs worden gezien. ‘Slavernij is geen afgesloten geschiedenis’, vertelt het boek Slavernij dat ter gelegenheid van de tentoonstelling is uitgegeven (p. 17).

~~~

Oopjen en Marten zijn in 1634 als vorsten op het doek gezet; zij 22, hij twee jaar jonger. Zij contracteerden daarvoor de beste en duurste portretschilder die zij konden vinden: Rembrandt. Een jaar daarvoor waren zij getrouwd. Oopjen is zichtbaar in verwachting.

Marten was de steenrijke zoon van een suikerproducent. Zijn vader bezat de grootste suikerraffinaderij van Amsterdam. De ruwe suiker kwam van plantages in Brazilië en werd via tussenhandelaren ingekocht. Het suikerriet werd geoogst door slaven. In de brandende zon kapten zij de scherpe stengels. Om hun blote voeten bonden ze lappen als bescherming tegen het harde stoppelveld; schoenen dragen was slaven verboden. De ruwe suiker werd in een door paarden aangedreven molen uit het riet geperst. Een gevaarlijk karwei, waarbij nogal eens een arm of hand werd afgerukt.

Wanneer ik Oopjen en Marten aankijk, voel ik kippenvel opkomen. Ik begin steeds beter te beseffen hoe rijkdom altijd tot stand komt door onderdrukking en uitbuiting. Dat was in de Nederlandse gouden eeuw zo en dat is nog steeds zo, en ik ben onderdeel van dat systeem. Ik zie de parallellen met nu langs mijn ogen voorbijglijden: de naaiateliers in Bangla Desh, de kobaltmijnen in Congo, Shell in Nigeria, de flexwerkers in Nederland, het terugduwen van vluchtelingen op hun gammele bootjes in de Middellandse Zee, de uitputting van hulpbronnen en de vernietiging van de aardatmosfeer waar het zuidelijk halfrond het zwaarste gelag voor betaalt.

~~~

Pas in 1863 was de slavernij in alle Nederlandse koloniën afgeschaft. Veel Europese buren gingen ons voor: Denemarken in 1803, Groot-Brittannië in 1834, Frankrijk in 1848. Wij lieten economische argumenten lang boven het onrecht gaan, en toen het eenmaal zover was werden de Nederlandse slavenhouders gecompenseerd, niet de slaven. De staatskas vergoedde hen voor elke man of vrouw die vrij kwam 100 tot 300 gulden. De voormalige slaven waren verplicht, tegen betaling, nog tien jaar op de plantages te blijven werken.

Daar, staand voor dat fortuinlijke echtpaar uit onze gouden eeuw, huiver ik. Het is voor mij kristalhelder: het kapitalisme is een perfide sirene die met haar zang het geweten wist. Wie eenmaal voor haar verlokking valt, verliest het zicht op goed en kwaad. Hij wordt een spartelende vlieg op een glas limonade. Hij kan niet meer loskomen van het lekkers.

Dirk, de witte abolitionist van rijke komaf, vond alsnog redenen om slaven te bezitten. Het gedrag van nu is weinig anders; de multinationals die onze rijkdom oppompen, de bio-industrie, de grote banken, de politiek, ze bieden werk aan mensen die allemaal redenen hebben om te blijven doen wat ze doen – mensen die zichzelf fatsoenlijk achten, zoals Dirk deed. De zucht naar meer zal hooguit stoppen door hen ruim te compenseren. Want de rekening moet vereffend worden. Intussen koesteren zij een blinde vlek voor het conto van anderen.

Wie wil het kwaad erkennen als de rijkdom te aantrekkelijk is? Fatsoenlijke mensen gebruiken liever 17e eeuwse argumenten om misdaad te vergoelijken. De politiek, het bedrijfsleven en de burgerij vinden altijd alibi’s waarom het niet anders kan, waarom we er nog niet aan toe zijn, waarom we conservatiever moeten zijn, waarom we recht hebben op een afkoopsom. Het spartelt te comfortabel op het zoet van de kapitalistische status quo.

~~~

Marten stierf toen hij 28 was. Oopjen hertrouwde met Maerten Daey, een militair die tussen 1629 en 1641 in Nederlands-Brazilië diende en de slavernij uit de eerste hand kende. Zijn familie bezat twee plantages waar zij kapitalen verdiende. Maerten had er tot slaaf gemaakte mensen in zijn bezit. Bij de Afrikaanse Francisca, die hij vier maanden opgesloten hield en regelmatig verkrachtte, verwekte hij een kind. De pastoor en de burgemeester klaagden hem aan. Het bleef voor hem zonder gevolgen. Voor Oopjen zal hij het verzwegen hebben.

In het huishouden van Oopjen moet over de slavernij gesproken zijn. Maerten heeft er vast over verteld en er stond een model van een suikermolen uitgestald in een van de vertrekken. Oopjen heeft zonder twijfel geweten hoe het familiefortuin verdiend werd.

Oopjens leven was verweven met de slavernij. Daarom hangt zij daar. Het Rijks markeert daarmee een belangrijk breekpunt: niet langer wordt alleen de pracht en praal van onze gouden eeuw getoond, er is erkenning voor een onuitwisbare smet die van nu af ook gezien moet worden. Hij kleeft aan dat schilderij waar miljoenen voor betaald zijn, en aan tientallen andere pronkstukken van het Rijks. De expositie heeft ze definitief beschadigd. Dat is een welbewuste en terechte keus.

Bronnen: boek Slavernij en website-artikel Afschaffing van de slavernij in Nederland.

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat we ons leven hier kunnen vormgeven op een manier die iedereen gelukkig maakt.'

5 comments… add one
  • Huub Koch 1 aug 2021, 11:50

    Slavernij is geen afgesloten geschiedenis. Het is ook zeker niet alleen voorbehouden aan mensen van kleur. Ook de Romeinen en de Nazi’s werkten met slaven – blanke Europeanen. Net als de Egyptenaren en de Arabieren. Zodra de macht verschuift schuiven de slavendrijvers, de slavenhouders en de slavenhandelaren mee. De VOC heeft dit kunstje wat dat betreft niet van zichzelf geleerd. Ook van China, India en de Arabieren. Een slaaf kostte in 1600 9 gulden. Om Batavia aan te leggen gebruikten de Hollanders slaven, die in die tijd waren aangekocht in China. Javanen weigerden dat werk te doen.

    Veel weten we nog steeds niet over dit onderwerp, maar onmogelijk was het nooit. Toen ik rond 1972 een nieuwe lerares maatschappijleer kreeg op de middelbare school bleek zij een volle nicht te zijn van Anton de Kom. Die laatste is de schrijver van het boek ‘Wij slaven van Suriname’. Dat boek heb ik pas jaren later gelezen, maar zelfs de Max Havelaar verbleekt erbij als het gaat om de beschrijvingen van hoe slaven behandeld werden. Je wordt er misselijk van. Je beseft hoe weinig een mensenleven waard is en hoe kwetsbaar het is, maar laten we elkaar geen ‘mietje’ noemen. Het spel wordt nog steeds zo gespeeld zoals altijd, het is alleen geëvolueerd en minder zichtbaar geworden.

    Aan het einde van de koloniale tijd in Indonesië werd er een zogenaamde ‘ethische politiek’ gevoerd. Slavenhandel mocht niet meer, boeren uitpersen ook niet en toen kwamen de contractarbeiders die te werk gesteld werden op de plantages. Het systeem van de heren bestond er uit dat de lonen van de ‘koelies’ (andere naam voor contractarbeiders) niet alleen laag gehouden werden, maar dat gokken en opiumgebruik gestimuleerd werden. Daardoor raakten de arbeiders in de schulden en konden ze niet anders dan hun contracten verlengen om hun schulden af te kunnen betalen.

    Ja, daar zit wel enige overeenkomst in met hoe een beschaafde, succesvolle maatschappelijke carrière in onze tijd wordt voorgesteld. Je doet een studie, daarna trouwen en een gezin, steeds een stapje hoger. Een hypotheek. Een auto of twee. Een huisje buiten de stad in binnen- of buitenland. 5x per jaar op vakantie. Nee, zonder kun je op een gegeven moment niet meer. Dus moeten ook de welgestelden tot ver na hun pensioen blijven doorwerken om al dat bezit in stand te houden.

    Toegegeven het is een vorm van luxe slavernij, maar ontkomen doe je er bijna niet aan. Het maakt ook de grote smet van het verleden niet minder. De welvaart en rijkdom van de hele Westerse wereld is er op gebouwd, althans de rijkdom van de machtigen.

    Het is al heel wat dat dit onderwerp tegenwoordig bespreekbaar is. Dat onderstreept inderdaad dat het geen afgesloten geschiedenis is. Voor iedereen. Je hoeft maar even naar de arbeidsvoorwaarden bij Amazon en soortgelijke ondernemingen te kijken om te zien dat uitbuiting en verrijking over de ruggen van anderen nog steeds ‘business as usual’ is.

    Vandaar het oeroude adagio ‘laten we het leven niet complexer maken met bezit’, want als je ‘nul’ bent zijn je kippen veilig, wat gelijk staat aan de constatering dat ‘genoeg echt genoeg is’. ‘Keep it simple’. Slavernij begint nu eenmaal vooral met verslaafd zijn aan dingen die je eigenlijk niet nodig hebt. Rolex, Nikes, Louis Vuitton, BMW of … Blinde hebzucht dus. En helaas… het is aanstekelijk. Nog steeds.

    • Stan Lenssen 1 aug 2021, 12:25

      Wat een prachtige, doorwrochte inhoudelijke aanvulling en reflectie Huub. Zeer leerzaam. Dank!

    • andy van berkum 8 aug 2021, 11:02

      Bedankt Huub!

      Wat een geweldige hapklare tekst! Ik waardeer je blik op een iets minder geweldige manier van leven! Het doet pijn, om te horen dat er in zoveel tijd, slechts een vernuftigere manier van handelen is ontstaan… Je zou denken dat we van onze fouten zoude leren? Dat we zoude inzien dat fouten maken bij het leven hoort, en dat de les pas komt als we met zijn alle de tijd nemen om ook echt even stil te staan…

      Het is misselijkmakend om te zien hoe blind wij werkelijk zijn voor de staat waarin de wereld verkeerd. Toch snap ik dondersgoed hoe dat het zo kan lopen..

      Yuval noah harari beschrijft het onder de noemer ‘luxury trap’ en zelf heb ik ervaren hoe het leven mij voor het grootste deel in haar greep had… En ja, dat… Dat begon al op extreem jonge leeftijd…

      Copingsmechanisme, werd een verslavingspatroon ofwel manier van leven..

      Mijn goede gevoel was jaren lang enkel en alleen afhankelijk van dingen doen, dingen hebben, of dingen willen… Geld altijd op nummer 1, want het niet hebben van geld stond gelijk aan ongelukkig leven. Ik vulde de leegte die in mij was ontstaan met elke mogelijke tijdelijke oplossing.

      Tijdelijk, want het is nooit genoeg!

      Gevangen in een open cel… Ofwel de hel!

  • Huub Koch 1 aug 2021, 13:12

    Dank ook jou voor de aanzet daartoe. Uitnodigend hoe de bal voor het doel lag… 😉 De hebzucht en de domheid regeren, evenals de arrogantie en de zelfgenoegzaamheid. Het is de enkeling die daaraan ontsnapt – in de marge.

Cancel reply

Leave a Comment

Vorige:

Privacyverklaring