Zwarte zwaan

Een zwarte zwaan is een onzekerheid zo zeldzaam dat je haar niet ziet en zo schadelijk dat ze alles ontwricht. Een zwarte zwaan is het ondenkbare.

Bijna vier jaar geleden schreef ik vijf troostgedachten op voor het tijdperk Trump. Je kunt ze hier teruglezen. Anno 2020 moet ik iets bekennen: ze hebben mij niet geholpen. Trump heeft veel donkerder uitgepakt dan ik toen voor mogelijk hield.

3 november nadert. Wat gaan de Amerikaanse kiezers doen? Sluiten zij het tijdperk af – het is mooi geweest, de clown heeft ons lang genoeg vermaakt, we gaan weer serieus aan de slag –, of krijgt de man een mandaat voor nog eens vier jaar chaos?

In 2016 was Trump een zwarte zwaan. Sindsdien hebben we geleerd dat we geen onzekerheid mogen negeren, hoe onwaarschijnlijk die ook lijkt.

Ik heb het over ‘we’. Daar moet ik mee uitkijken. In Nederland heeft Trump een grote schare vereerders. Op 13 oktober bezocht ik een debatavond in de Rode Hoed. Die had als thema: Amerika 2020 – vier jaar erbij? Een van de sprekers was Markha Valenta, Amerikadeskundige, politiek wetenschapper en assistant professor aan de Universiteit Utrecht. Zij schatte dat vijftien procent van de volwassen Nederlanders Trump wel ziet zitten. We mochten haar niet vastpinnen op dat getal, het exacte percentage had ze die avond niet paraat. ‘Maar’, vulde ze aan, ‘we weten uit onderzoek dat Trumps aanhang in Nederland groot is, groter dan in veel andere Europese landen.’

Op de debatavond verwachtte ik wat geruststelling te vinden; de Amerikanen zullen op 3 november Donald Trump de deur van het Witte Huis wel wijzen. Ik kwam bedrogen uit. Geen van de aanwezige Amerikaspecialisten durfde de uitslag te voorspellen. Naast Markha Valenta waren dat Casper Thomas (online erbij), Laila Frank en Michiel Vos, alle drie journalist. Het trauma van 2016 zit nog diep. Gunstige peilingen voor Joe Biden doen daar niets aan af.

Markha waagde het nog zich bescheiden hoopvol te uiten. Ze trok zich op aan de aanwijzingen voor een hogere opkomst dan in 2016. Laila Frank zag het pessimistischer in. Ze was net terug van een 10-weekse reis kriskras door de VS en had veel ressentiment tegen links geproefd. De twee mannen onthielden zich van welke uitspraak dan ook; zij herinnerden aan de vergissingen van de voorspellingen van 2016.

Hoe idioot Trump ook tekeergaat, hij past in onze tijd. Overal dreigt disruptie. De economische macht verschuift van west naar oost – van de VS naar China. Democratieën staan onder druk. Rusland profileert zich als een cyberstaat die politieke processen in andere landen kan laten wankelen. De ongelijkheid in het Westen neemt vormen aan die herinneren aan het interbellum. Sociale media creëren echokamers waarin gelijkgestemden elkaar opjutten tegen ‘die daarbuiten’. Vertrouwde ankers als vakbond, religie en politieke partij zijn afkalvend of al verdwenen.

En dan is er die ene grote dreiging die lijkt te gaan over ons voortbestaan, de klimaatcrisis. Ze verzwelgt en verschroeit hele leefgebieden. In Californië verwoesten bosbranden landoppervlaktes ter grootte van Nederlandse provincies en spoelen kilometers strand en kustgebied de stijgende oceaan in. In de county’s Santa Barbara en Ventura is de gemiddelde temperatuur sinds 1895 met 2,3 graden Celsius gestegen. Onze nabij toekomst ontrolt zich daar. Dit is wat de hele VS en de wereld mogelijk te wachten staat voordat het 2050 is.

De mensheid heeft te maken met drastische onzekerheid. Dan vallen samenlevingen graag terug op ‘verhalen over take back control, over het eeuwige volkseigen karakter en de beschermende muur’, zoals Philipp Blom het zegt in zijn uitstekende essay Het grote wereldtoneel (2020). Stabiel klinkende verhalen, die houvast beloven in de ontreddering. Verhalen die figuren als Trump gevaarlijk aantrekkelijk maken.

Trump is een autocraat. Hij past in het rijtje van Poetin, Orbán en Bolsonaro. Democratie is voor hen synoniem aan oponthoud – een blokkade voor hun plannen, die zich gewoonlijk beperken tot hun persoonlijke verheffing. Hun strategie is erop gericht de politieke macht volledig in één persoon samen te ballen. Zijzelf. Waar hun de ruimte wordt geboden om hun innerlijk verlangen naar heerschappij te laten gelden, zullen zij die als een kind benutten. In haar boek Hoe overleef je een autocratie? (2020) doet Masha Gessen, staff writer bij The New Yorker, dat mechanisme bijzonder helder uit de doeken.

De autocratische leider à la Trump handelt instinctief. Hij vaart op zijn gevoel. Zijn hegemonie ontplooit zich stapje voor stapje, stiekem, sluipend, en daarom zo verraderlijk. Deze leider vraagt zich voortdurend af: wat zit mij in de weg? De rechterlijke macht en de pers vallen hem natuurlijk snel op. Die moeten het als eerste ontgelden. Hij dramt en hij drukt, en zaait verwarring met verhalen die voortkomen uit de onderbuik. De rede ontbreekt, maar de grens schuift op, met stukjes – hij krijgt zijn zin, als een kind dat zijn ouders murw zeurt.

Op naar het volgende instituut. Misschien zijn politieke tegenstanders – Hillary Clinton en de familie Biden: put them in jail, lock them up! Of de vakbond, of de gestudeerde elite, of de protestbeweging. Weer dezelfde scènes. Drammen en drukken, verwarring zaaien met woordenbrijen, met agressiviteit, jij-wijzen en borst-geroffel, met onkunde – die altijd aan de ander ligt, het mikpunt dat zo hinderlijk in de weg zit.

De ontwikkeling naar de autocratie is geen geplande actie, het is een gebeurtenissenreeks zonder intelligentie. Beetje bij beetje legt de dwingeland beslag op de ruimte. Waar het eindigt? Op zijn slechtst in een totalitaire staat waarin de leider à la Trump zijn vazallen koeioneert, zijn onderdanen terroriseert en zelf zijn schouders kromt onder de last van paranoia. Op zijn best in een tijdige afstraffing in het stemlokaal, die hij zal bestrijden met alle disrespect en agressie die in hem zijn.

De verleiding is groot in tijden van crisis: stel een autoritaire leider aan. Maar zo’n autocraat leidt bijna altijd tot een paradox: de crisis verdiept zich en wordt een ramp.

Hoe vernietig je een democratie? In de crisis van de democratie is het al net zo als in de crisis van het klimaat. De onzekerheid zit hem niet in het ontbreken van oplossingen voor de problemen, de onzekerheid zit hem in hoe mensen op de crisis reageren. Dat initieert het ondenkbare – of niet. Ik hoop dat de Amerikanen hun land, hun burgerrechten en hun vrijheid lief hebben. Zo lief, dat ze de zwarte zwaan herkennen.

Print Friendly, PDF & Email

Een woord over de auteur

Stan Lenssen

Coacht en schrijft op en over thema's van het leven - Professional Certified Coach - gecertificeerd door ICF: de International Coach Federation, die staat voor kwaliteit in coaching. 'Ik voel me mateloos gedreven om mensen te stimuleren het beste in zichzelf te ontdekken en te activeren, zodat we ons leven hier kunnen vormgeven op een manier die iedereen gelukkig maakt.'

0 comments… add one

Leave a Comment

Vorige:

Volgende:

Privacyverklaring