Essay, Leeslengte kort, Opinie

De twee plichten

Overal staan de borden; het is bijna tijd om weer het juiste rondje rood te maken.

Deze winter las ik De brug over de Drina van Ivo Andric – over de verwikkelingen van de bewoners van en rond het plaatsje Visegrad aan de Bosnisch-Servische grens. Het verhaal bestrijkt een periode van zo’n 350 jaar, vanaf eind zestiende eeuw tot het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.

De Drina is een rivier die tevens grotendeels grens is. Toen in de zestiende eeuw het Osmaanse rijk zich tot in de balkanregio uitstrekte, is er bij Visegrad een brug over aangelegd.

De uitvoerder was de grootvizier van de sultan. Hij was een christelijke jongen die als bloedpacht was meegenomen door de Turken. Onder de sultan klom hij omhoog naar de toppositie van grootvizier, om in die hoedanigheid weer terug te keren naar zijn geboortegrond bij Visegrad voor de bouw van de brug.

De brug is de constante factor die de geschiedenis van de omliggende rijken en hun krachtenvelden over de Drina verbindt. Het epos vertelt het verhaal van gewone mensen die in de regio – los van de grote krachten, gebeurtenissen en (godsdienst)twisten – hun eenvoudige levens pogen te leiden, zoals dat overal zo is.

Toch kunnen die levens niet onbeïnvloed blijven van de machten die buiten hen om spelen. Ze worden erin meegetrokken; dat is het lot van de gewone mens. Hij wordt verbruikt en gebruikt, en kan daar niets aan doen. Het leiden wordt nogal eens lijden.

Maar er gloort ook wel eens hoop.

Lees verder
Standaard
Essay, Leeslengte kort, Opinie

Vergeten zomer

Zomerbloemen – Leo Gestel – 1913

Op een avond in een zomer raak ik in het park in gesprek met een jonge vrouw over het klimaat.

Ze zegt: ‘Ik maak me zorgen, maar om nou te zeggen dat ik mijn gedrag aanpas. Ik ga gewoon op vliegvakantie en ik pak nog steeds de auto overal naartoe. Hooguit eet ik een stukje minder vlees.’

Ze vertelt ook: ‘Misschien zou het beter zijn als ik wat meer mijn best deed, maar ik kan me nauwelijks schuldig voelen. Ik werk in de geestelijke gezondheidszorg, ik doe mijn best voor de wereld op een andere manier. Ik zie zoveel mensen om mij heen die dakloos zijn, arm, ziek en zonder zorg – het is mooi gedacht om met het klimaat bezig te zijn, maar deze mensen hebben wel wat anders aan hun hoofd, laten we dat eerst oplossen.’

In diezelfde dagen hoor ik in de media onze premier geïnterviewd worden over de dan lopende EU-top waar onderhandeld wordt over het corona-herstelfonds van 750 miljard euro. Noord-Europa kan weinig begrip opbrengen voor de nood van de Zuid-Europese staten. Het gaat er hard aan toe, met Nederland voorop. Mark Rutte zit daar niet mee. Hij zegt daarover: ‘Iedereen zit hier om zaken te doen voor zijn eigen land. Als het eens stevig botst dan weet je in ieder geval dat het ergens over gaat.’

Lees verder
Standaard
Essay, Leeslengte lang

Dom duo

Als er geen modernisten waren geweest, dan schilderden we nu nog steeds alleen maar realistisch en bouwden we nu nog steeds alleen maar kerken in gotische en bankgebouwen in neoclassicistische stijl.

Maar de modernisten kwamen met hun verbeeldingskracht – de Braques, de Mondriaans, de Gropiussen, de Le Corbusiers. En zij gooiden het roer compleet om, want zij begrepen dat het ook nog anders kon.

Zij begrepen dat kracht niet schuilt in het steeds reproduceren van het oude. Hoezeer dat ook aansloeg bij de meeste mensen (en dat vermoedelijk nog steeds doet), zij zagen er domheid in.

Kracht schuilt in het inslaan van totaal nieuwe wegen, in het durven loslaten van de welbekende stijl, in het ontdekken van nieuwe uitdrukkingsmogelijkheden, in het beantwoorden van het blanco blad dat erom vraagt vanuit het niets het compleet onbekende te exploreren.

Weg met de imitaties! De pure eerlijkheid van denken en vormen diende te worden herontdekt!

Op de markt – Bart van der Leck – 1913

In De Groene Amsterdammer van 6 november 2025 lees ik over het regime van Trump in de VS. Het wordt gekenmerkt door chaotische incompetentie en houdt vast aan een beleid dat grote schade veroorzaakt zonder aantoonbaar voordeel. Wat kunnen we leren van Trumps ‘domheid’? heet het artikel.

Hoewel de populariteit van Trump zelf inmiddels sterk is afgenomen, hebben de Amerikanen willens en wetens voor hem en zijn regime van ‘domheid’ gekozen. Ze zijn echter nog niet van het trumpisme af. En de vraag is of ze dat ook echt willen.

Lees verder
Standaard
Essay, Gedachte, Leeslengte kort

Geen grote zaak

Ik denk de laatste tijd veel aan de dood. Dat gaat gepaard met melancholie. Zulke periodes heb ik soms. Deze specifieke voerde mijn gedachten vanochtend terug naar het overlijden in februari 2024 van Dries van Agt. Waarom? Ik weet het niet, buien als deze laten zich niet vangen in rationaliteit. Hij was een Brabander, dat ben ik ook. Misschien dat het die band was.

Zijn overlijden vorig jaar had mij geraakt. Niet dat ik fan van hem was. Het kwam door het interview dat Jeroen Pauw hem had afgenomen in 2015 en dat, volgens afspraak, kort na zijn dood pas werd uitgezonden. Op mij maakte Dries van Agt in dat vraaggesprek diepe indruk. Ik ben hem meer gaan waarderen, ondanks zijn maniertjes, ondanks zijn valse bescheidenheid.

Van Agt werd linkser en progressiever na zijn politieke loopbaan. Hijzelf vond van niet. Hij vertelde dat zijn denken niet was veranderd; het was de maatschappij die was veranderd, die was naar rechts opgeschoven, hijzelf was daar blijven staan waar hij altijd al was.

Toch koos hij met zijn vrouw, die hij zijn ‘meisje’ noemde, bewust voor de dood. Het was een door hen samen bepaald moment, hoewel Van Agt in het interview nog vertelde dat hij geen euthanasieverklaring had getekend. Dat hij dat uiteindelijk toch deed, vind ik vooruitstrevend voor een man die als minister van justitie abortusklinieken liet sluiten.

Van Agt bekende ook zijn christelijke geloof op punten te zijn gaan betwijfelen. Hij was zich vragen gaan stellen. Heel soms vond hij een antwoord. Bestaat er wel een hiernamaals? Mag ik beschikken over mijn eigen levenseinde?

Ook brak Van Agt in het gesprek een lans voor de Palestijnse zaak. Na zijn politieke leven – toen hij de ruimte vond om zich meer in de gebeurtenissen in de Levant te verdiepen – liet hij zijn blinde steun voor Israël varen. Hij raakte, vertelde hij, overtuigd van het grote onrecht dat het Palestijnse volk wordt aangedaan.

En toen Jeroen Pauw hem vroeg naar een laatste woord voor ons, toekomstige luisteraars, uitte hij zijn grootste zorg: de onstuitbaar lijkende vernietiging van de aarde door de mensheid.

Van Agt bleek na de politiek wel degelijk van conservatief naar progressief te zijn opgeschoven.

Lees verder
Standaard
Essay, Leeslengte kort

De gladde aal

“Terwijl ze zich na het sporten afdroogt, kijkt ze uit het raampje van het lab. Haar gewichtloze korte haar staat rechtovereind. Als ze de rest van haar leven in orbit zou kunnen blijven, zou alles in orde zijn. Pas als ze terugkeert is haar moeder dood – zoals er bij stoelendans één stoel minder is dan er deelnemers zijn, maar dat niet uitmaakt zolang de muziek klinkt en iedereen nog meedoet. Je moet gewoon niet stoppen. Je moet in beweging blijven. Je volgt deze prachtige omloopbaan en terwijl je die baan volgt, ben je schokbestendig en kan jou niets gebeuren. Als de aarde door de ruimte galoppeert en jij galoppeert er met je tijddronken brein door licht en donker achteraan, kan er niets eindigen. Een einde is onmogelijk, er kunnen alleen cirkels zijn.”

Dit is een stukje uit de roman In orbit van Samantha Harvey (2024). Vier astronauten en twee kosmonauten draaien in hun ruimtestation spiraalsgewijs cirkels rond de aarde. Ze kijken naar haar, die prachtige blauw-gemarmerde glinsterende planeet die hun onverbrekelijke thuis is, en die kwetsbaar en eenzaam in de intens zwarte ruimte zweeft. En ze hebben hun overpeinzingen.

Hun brein raakt tijddronken. Daarboven is elk besef van dag en nacht afwezig; zij beleven niet meer het opkomen en het ondergaan van de zon. Een deel van hun dagelijkse routine bestaat daarom uit het doen van oefeningen die erop zijn gericht het gevoel van tijd te bewaren, want zij blijven aan de aarde gebonden wezens.

Er kunnen alleen maar cirkels zijn, denkt de astronaute in In orbit. Ze heeft net vernomen dat haar moeder is overleden, maar dat wordt pas werkelijkheid, realiseert zij zich, zodra ze terug in de menselijke tijdlijn stapt. De niet-menselijke tijd in de zwarte ruimte functioneert anders. Die draait in kringetjes, kent geen begin en geen eind. Zolang ze in die kringetjes blijft, is er niets aan de hand.

Tijd is een verwarrend construct. We zijn er pas echt in verstrikt geraakt toen de uurwerken hand in hand met de industrialisatie opkwamen. We zitten dan in de achttiende eeuw en de grote machines draaien op het ritme van een moedermachine: de chronometer, de klok.

Lees verder
Standaard